Ekumenizm, Chrześcijaństwo, Religia - Ekumeniczny Serwis Informacyjny

Usytuowanie geograficzne i przeszłość obszaru dekanatu lelowskiego

W badaniach nad dziejami parafii powstałymi jeszcze w dobie średniowiecza wyjątkową trudność przysparza uchwycenie ich faktycznych początków. Trudność ta wynika głównie z braku wystarczających oraz wiarygodnych źródeł określających czas ich utworzenia, a zachowane dokumenty w większości odnotowują nazwy ośrodków już istniejących(1).

Sytuacja taka zrodziła potrzebę znalezienia odpowiedniej metody pozwalającej chociaż w przybliżeniu określić moment powstania parafii. Powstałe parafie tworzyły następnie większe jednostki administracji kościelnej - dekanaty i archidiakonaty, których daty powstania, jeżeli chodzi o te najstarsze, należy również ustalać w sposób krytyczny, posługując się metodą historycznej analizy tekstów źródłowych(2).

Administracja kościelna - ponadparafialna północnej Małopolski od samego początku swojego istnienia prawie w całości pokrywała się z granicami dekanatu lelowskiego, a w sensie historyczno-geograficznym - Ziemią Częstochowską. Stąd też przemiany historyczne i kulturowe dokonujące się na obszarze tej właśnie kościelnej jednostki administracyjnej były niemal identyczne z tymi, które dokonywały się w całym regionie częstochowskim(3).

 Środowisko geograficzne Ziemi Częstochowskiej, ze względu na swoje specyficzne walory krajobrazowe i morfologiczne, często zwracało uwagę wielu badaczy(4). W wyniku prowadzonych przez nich badań stwierdzono dużą odrębność tego obszaru, który otrzymał własną nazwę klasyfikacyjną - częstochowski region geologiczno-geograficzny. Tradycyjnie przyjmuje się, że jego granice wyznaczają następujące współrzędne geograficzne: 50, 37 stopni i 51,00 N oraz 18,54 i 19,35 E, a ogólna powierzchnia nie przekracza 1500 km kwadratowych.(5)

Od strony fizyczno-geograficznej Ziemia Częstochowska wchodzi w skład prowincji geograficznej zwanej Wyżyną Małopolską, która w tym miejscu nosi nazwę Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. W obrębie tego obszaru widoczne są pewne rozróżnienia geograficzne, określone jako: Wyżyna Krakowska, Częstochowska i Wieluńska. Wyżyna Częstochowska występuje tu w formie wąskiego pasma jury białej, ciągnącej się od przełomu Warty pod Częstochową w kierunku południowo-wschodnim, aż do pojawiającego się tam obniżenia terenu w okolicach przepływu rzeki Pilicy, które określa się nazwą Niecki Włoszczowskiej. Od strony północno-zachodniej Wyżyna Częstochowska przekształca się w Wyżynę Wieluńską ograniczoną biegiem Warty i Liswarty(6).

Krajobraz ziem leżących w granicach dawnego dekanatu lelowskiego charakteryzuje się różnorodnością form powierzchni. Zróżnicowanie to jest wynikiem długotrwałych procesów geologicznych oraz przepływających tędy wód. Wapienne wzgórza jurajskie budujące wyżynę tworzą malownicze pasma, wśród których pojawiają się pojedyncze wzniesienia o charakterystycznych gniazdach skalnych, zwanych ostańcami(7). Pod względem przyrodniczym Ziemia Częstochowska nie posiada określonych granic i nie stanowi jednorodnego, wyraźnie wydzielonego regionu. Osady morza jurajskiego odgrywają bardzo istotną rolę w ukształtowaniu morfologicznym terenu.

W okresie młodokimeryjskich ruchów górotwórczych powstał ląd, na którym rozwijała się rzeźba typu kresowego, aż do momentu zalania go przez morze górnokredowe. Liczne ruchy tektoniczne w następnych okresach ostatecznie ukształtowały rzeźbę Wyżyny Krakowsko-Częstrochowskiej(8). Na większości powierzchni omawianego obszaru przeważają piaski, gliny, rędziny oraz gleby bielicowe, których wartość użytkowa nie jest najlepsza(9). Region ten nie należy również do zbyt bogatych w wodę. Główna rzeka  - Warta z jej krótkimi dopływami: Zimną Wodą, Konopką, Stradomką, Wiercicą, Liswartą, Kocimką, Czarną i Białą Okszą oraz przepływającą na wschodzie Pilicą - to jedyne cieki wodne w tej okolicy. Ubóstwo tutejszych zasobów wodnych nie wpłynęło jednak ujemnie na intensywny rozwój osadnictwa(10).

Pod względem klimatycznym obszar częstochowski należy do regionu umiarkowanego, specyficznego dla wyżyn środkowych krainy śląsko-krakowskiej. Średnie temperatury układają się tutaj w granicach od - 2 stopni Celciusza w styczniu do 18 stopni w lipcu. Śnieg utrzymuje się przez około 60 dni, a opady roczne wynoszą od 650 do 700 mm(11). Lasy stanowią około 25% powierzchni całego regionu częstochowskiego. Przeważają tutaj drzewa iglaste, ale liczne są też wspaniałe okazy dębów i buków. Do interesujących należą także pozostałe gatunki świata roślinnego oraz zwierzęcego(12). Zachodzące zjawiska prehistoryczne mogą stać się w pełni zrozumiałe dopiero w powiązaniu z przedstawionym opisem środowiska naturalnego badanego terenu. Związek zachodzący między człowiekiem a środowiskiem zmieniał się w poszczególnych przedziałach czasowych, dlatego musi on być brany pod uwagę zarówno w badaniach nad wielkimi obszarami kulturowymi, jak też i tymi o charakterze wyłącznie lokalnym. Próba opisania przemian historycznych zachodzących na obszarze regionu częstochowskiego należy właśnie do takich wyjątkowych terytoriów o znaczeniu lokalnym. Spójność przyrodnicza miała przecież istotny wpływ na wykształtowanie się pewnej jednorodności i podobieństw, którym podlegały żyjące tutaj społeczności ludzkie(13).

W okresach międzylodowcowych człowiek rozszerzał swoje siedziby w miejscach opuszczonych przez lądolód. Po trzecim zlodowaceniu, na terenach dzisiejszej Polski południowej, pojawili się przybysze z cieplejszych partii Europy, którzy zamieszkiwali w licznych jaskiniach znajdujących się na północ od Karpat(14). Pierwsze ślady obecności człowieka na obszarze ziemi lelowskiej pochodzą z epoki kamiennej. Natrafiono na nie w jaskini Zamkowej Dolnej w Olsztynie i Niedźwiedziej w Górach Towarnych koło Kusiąt. Do śladów tych zaliczyć można wyroby krzemienne oraz pozostałości ognisk(15). Dzięki znaleziskom neolitycznym oraz późniejszym, niepodważalnym wydaje się być istnienie ciągłości osadniczej zamieszkującej na tych terenach ludności, która prowadziła osiadły tryb życia(16). Znaczniejszy wzrost zaludnienia przypadł natomiast w IV i V okresie epoki brązu w związku z przybyciem ludów ze Śląska należących do kręgu kultury łużyckiej. Zamieszkiwały one w osadach typu obronnego znanych z najstarszych stanowisk archeologicznych w Leśniowie, Mokrzeszy, Mstowie, Olsztynie i Żarkach(17).

W okresie wczesnorzymskim zaznaczył się silny rozwój gospodarczo-handlowy w regionie częstochowskim. Stało się to głównie dzięki sąsiadującym z miejscową ludnością Celtom, którzy w V-III w. p. n. e. przyczynili się - razem z plemionami scytyjskimi - do szybkiego upadku kultury łużyckiej(18). Przypadający po nim okres wędrówek ludów zakończył konsolidację wspólnot terytorialnych plemion słowiańskich. Ziemie przyszłego dekanatu lelowskiego znajdowały się wówczas w zasięgu administracyjnej władzy Wiślan(19). W badaniach archeologicznych prowadzonych przez A. Kraussa na Górnym Śląsku i najbliższej okolicy odkryto wiele interesujących grodów wczesnośredniowiecznych. Jednym z nich był gród znajdujący się we wsi Złoty Potok około 30 km na południowy-wschód od Częstochowy. Grodzisko to, pochodzące z przełomu VIII i IX w., należało do największych tego typu słowiańskich budowli fortyfikacyjnych na terenach północno-zachodniej Małopolski(20). Wczesnośredniowieczne budowle obronne stanowiły centra osadnicze, które rozwijały się na podgrodzia oraz pobliskie osady(21).

Gród złotopotocki - największy w ziemi lelowskiej, pełniąc funkcję fortecy obronnej północno-zachodniej Małopolski, nie zdołał przekształcić się w silny ośrodek miejski w przeciwieństwie do sąsiednich grodzisk górnośląskich(22). Zniszczenie grodu, prawdopodobnie w wyniku najazdu wojsk władcy czeskiego Brzetysława w 1039 roku, położyło kres dynamicznie rozwijającemu się osadnictwu w tym regionie(23). Obok grodu w Złotym Potoku bardzo wcześnie zaczęły się rozwijać osady w Mstowie i Lelowie. Miejscowości te są pierwszymi w regionie, które odnotowano w źródłach pisanych. Pochodząca z 1193 r. bulla papieża Celestyna III wymienia filię wrocławskiego klasztoru kanoników regularnych w Mstowie nad rzeką Wartą, który czerpał dochody z karczmy znajdującej się w Lelowie(24).

Kolejne miejscowości występują w dokumencie sporządzonym w 1220 r. przez biskupa krakowskiego Iwo Odrowąża, który zatwierdził dziesięciny dla klasztoru mstowskiego ze wsi Mokrzesz, Siedlec i Zagórze(25). Natomiast w r. 1325 podano wykaz najstarszych parafii dekanatu w Irządzach (późniejszy dekanat lelowski), które płaciły Rzymowi 'denar św. Piotra'(26). W 1349 r. po raz pierwszy odnotowany jest Olsztyn, w którym urzędował burgrabia Zbyszko(27). Miejscowość ta była wówczas siedzibą władzy państwowej oraz ważnym ośrodkiem militarnym ze względu na istnienie potężnego zamku obronnego, będącego własnością królewską(28). W jego sąsiedztwie, w kierunku południowo-wschodnim, rozlokowane były kolejne królewskie zamki obronne, ciągnące się aż do zamku wawelskiego w Krakowie. Zamki te tworzyły w XIV w. jedną z najlepszych linii obronnych w tej części Europy.

Na terenie dekanatu lelowskiego zbudowano jeszcze inne jurajskie zamki obronne, które zlokalizowane były w następujących miejscowościach: Częstochowa, Bobolice i Mirów. Natomiast w drugiej połowie XIV w. rozpoczęto budowę zamku w Ostrężniku koło Złotego Potoka, która została przerwana z powodu śmierci króla Kazimierza Wielkiego w 1370 r.(29). W okresie średniowiecza, a zwłaszcza za rządów króla Kazimierza Wielkiego, zaznacza się silny rozwój ekonomiczny, osadniczy oraz militarny w północno-zachodniej Małopolsce. Wiele miejscowości leżących na Wyżynie Jurajskiej uzyskało wówczas przywilej lokacji na prawie niemieckim, który umożliwiał im bardziej intensywny rozwój gospodarczy. Sytuacja taka miała decydujący wpływ na zakładanie nowych ośrodków parafialnych(30).

 _____________________________________

1) W XVIII w. sporządzono wiele falsyfikatów, które miały dokumentować akt erekcyjny parafii powstałych jeszcze w średniowieczu. Zob. B. Kumor, Nieznane falsyfikaty St. Morawskiego, „Małopolskie Studia Historyczne” 2:1959, z. 2/3, s. 114-121.

2) Por. E. Wiśniewski, Rozwój organizacji parafialnej w Polsce [w:] Kościół w Polsce, red. J. Kłoczowski, Kraków 1966, s. 239 nn; tenże, Rozwój sieci parafialnej w prepozyturze wiślickiej w średniowieczu, Warszawa 1965, s. 11 nn; P. Szafran, Rozwój średniowiecznej sieci parafialnej w Lubelskiem, Lublin 1958, s. 56 nn;

3) M. Nowak, 800 lat Lelowa, Kielce 1993, s. 12 nn.

4) Do najstarszych badaczy regionu częstochowskiego zalicza się: S. Staszica, O ziemiorództwie Karpatów, Warszawa 1815 oraz J. B. Puscha, Geologiczny opis Polski, Dąbrowa Górnicza 1903.

5) W. Błaszczyk, Pradzieje Częstochowy i najbliższej okolicy [w:] Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych, red. S. Krakowski, Katowice 1964, s. 10; J. Kopacz, A. W. Skalski, Nowe paleontologiczne stanowisko jaskiniowe w Olsztynie pow. Częstochowa, 'Sprawozdania Archeologiczne' 23:1971, s. 37.

6) K. Sosnowski, Jura Krakowsko-Wieluńska, Warszawa 1955, s. 14-18.

7) J. Braun, Rejon Częstochowski jako jednostka geologiczna (1960), s. 7; Z. Czeppe, Rzeźba Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972, s. 11 nn.

8) J. Premik, Budowa i dzieje geologiczne okolic Częstochowy, 'Ziemia Częstochowska' 1:1934, s. 34-37.

9) J. Lazar, Gleby województwa katowickiego, Warszawa 1962, s. 67 nn.

10) A. S. Kleczkowski, Wody powierzchniowe i podziemne Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972, s. 23 nn.

11) A. Schmuck, Zarys klimatologii Polski, Warszawa 1959, s. 57 nn.

12) Zob. J. Hereżniak, A. W. Skalski, Szkic do charakterystyki środowiska przyrodniczego regionu częstochowskiego, 'Ziemia Częstochowska' 10:1974, s. 65-84.

13) A. Gardowski, J. Gąssowski, Polska starożytna i wczesnośredniowieczna, Warszawa 1961, s. 27 n.

14) Tamże, s. 11 nn.

15) W. Błaszczyk, dz. cyt., s. 10; J. Kopacz, A. W. Skalski, Nowe paleontologiczne stanowisko jaskiniowe w Olsztynie pow. Częstochowa, 'Sprawozdania Archeologiczne' 23:1971, s. 33-36.

16) Błaszczyk, dz. cyt., s. 11 nn.

17) Błaszczyk, dz. cyt., s. 15; Z. Durczewski, Grupa górnośląsko-małopolska kultury łużyckiej, Kraków 1948, s. 140 n.

18) Błaszczyk, dz. cyt., s. 19; J. Wyrozumski, Historia Polski do roku 1505, Warszawa 1984, s. 64 n.

19) Błaszczyk, dz. cyt., s. 22.

20) A. Krauss, Złoty Potok, 'Silesia Antiqua' 4:1962, s. 138 n; Błaszczyk, dz. cyt., s. 22; tenże, Wyniki badań wykopaliskowych w grodzisku w Złotym Potoku powiat Częstochowa [w:] Badania archeologiczne na Górnym Śląsku w 1966 roku, Katowice 1969, s. 82 nn.

21) Z. Wojciechowski, Państwo polskie w wiekach średnich, Poznań 1948, s. 6.

22) Błaszczyk, Pradzieje Częstochowy, dz. cyt., s. 22.

23) Wyrozumski, dz. cyt., s. 96.

24) KDMP I, nr 48, s. 58 nn.

25) KDMP II, nr 385, s. 27 n.

26) KDMP II, nr 372, s. 1 n; MPV I, nr 139, s. 138.

27) KDMP III, nr 691, s. 76.

28) Kat. zab. szt. Pol., t. VI, z. 4, s. 21, 26.

29) Kat. zab. szt. Pol., t. VI, z. 4, s. 21, 26.

30) Przywilej taki uzyskało, między innymi, królewskie miasteczko Przyrów w 1369 roku, leżące nad rzeką Wiercicą. Zob. KDMP I, nr 302, s. 360.



Opcje Artykułu

Trackback

Trackback URL for this entry: http://www.kosciol.pl/trackback.php/20030102182450777

No trackback comments for this entry.
Usytuowanie geograficzne i przeszłość obszaru dekanatu lelowskiego | 0 komentarzy
Komentarze należą do osób, które je zamieściły. Nie bierzemy odpowiedzialności za ich treść.

Szukaj

Menu Użytkownika





Nie masz jeszcze konta? Załóż sobie Nowy Użytkownik
Nie pamiętasz hasła?

Polecamy





EWST.pl
Senior.pl
e-commerce.pl
com-media.pl
egospodarka.pl

Facebook

Patronat Kosciol.pl


Piotr Lorek, Motyw wygnania a doktryna piekła w Nowym Testamencie


Gorące tematy



  • Wszystkich Świętych i Halloween
  • In vitro
  • Tadeusz Rydzyk i Radio Maryja
  • Lustracja
  • Kreacjonizm i ewolucjonizm
  • Harry Potter
  • Pedofilia i molestowanie
  • Aborcja
  • Eutanazja
  • Homoseksualizm
  • Unieważnienie, stwierdzenie nieważności małżeństwa
  • Sonda

    Czy stosowanie kary śmierci jest zgodne z postawą chrześcijańską?

    1/1: Czy stosowanie kary śmierci jest zgodne z postawą chrześcijańską?

    Zdecydowanie tak 83,05%
    Raczej tak 1,66%
    Raczej nie 2,91%
    Zdecydowanie nie 11,65%
    Nie wiem 0,73%

    | 4,266 głosów | 0 komentarzy

    Wydarzenia

    W najbliższym czasie nie ma żadnych wydarzeń