Ekumenizm, Chrześcijaństwo, Religia - Ekumeniczny Serwis Informacyjny

Utworzenie dekanatu na terenie Małopolski Północnej

W celu usprawnienia władzy biskupiej podjęto - podczas obrad Soboru Laterańskiego IV w roku 1215 - decyzję o rozbudowie struktur administracyjnych diecezji. W ten sposób już od drugiej połowy XII w. powstawały takie instytucje pomagające w zarządzaniu diecezją jak archidiakonaty i dekanaty. Dekanat był mniejszą od archidiakonatu jednostką terytorialną i skupiał od kilku do kilkudziesięciu parafii. Na czele dekanatu stał dziekan, którym początkowo był proboszczem położonej centralnie parafii, a później proboszcz parafii znajdującej się w miejscowości będącej stolicą administracyjną, polityczną i gospodarczą regionu (1).

Na ziemiach polskich również stosunkowo szybko zaczęto dostrzegać potrzebę dostosowania się do norm administracyjnych, obowiązujących w całym Kościele. W okresie po Soborze Laterańskim IV w całym Kościele polskim zaznacza się bardzo intensywny rozwój sieci parafialnej. W przeciągu jednego wieku liczba parafii wzrosła o około 2000, dając tym samym liczbę 3000 parafii w całej Polsce. Rozwój ten przebiegał przede wszystkim na tych obszarach, gdzie dochodziło do dynamicznego rozwoju społeczno-ekonomicznego. Takie zmiany w pierwszej kolejności występowały głównie na terenie Śląska i Małopolski (2).

Pod koniec XII wieku - w okresie tworzenia w diecezji krakowskiej nowych jednostek terytorialnych administracji kościelnej - powołano między innymi dekanat w Irządzach - wsi parafialnej leżącej w centrum najbardziej wysuniętego na północny-zachód regionu Małopolski. Po raz pierwszy dekanat irządzki występuje w źródłach w 1325 r. W zachowanych rejestrach parafii polskich płacących dziesięcinę do Rzymu, czyli tak zwane świętopietrze, widnieje również nazwa dekanatu w Irządzach obejmującego 25 parafii północno-zachodniej Małopolski(3). Stan taki nie trwał jednak zbyt długo. W rejestrze świętopietrza z 1335 r. w miejsce dekanatu irządzkiego występuje dekanat w Lelowie, który swym zasięgiem obejmował ten sam obszar. W międzyczasie postanowiono bowiem, aby stolicę dekanatu przenieść do miejscowości stanowiącej centrum administracyjne, polityczne i gospodarcze regionu(4).

Dekanat w Irządzach, jako typowa jednostka administracyjna pogranicza, posiadał w tym przypadku szczególne znaczenie. Znajdował się on nie tylko na granicy trzech diecezji - krakowskiej, gnieźnieńskiej i wrocławskiej - ale również na granicy trzech niezależnych jednostek polityczno-państwowych, a do jakich w tamtym okresie należały dzielnice. Było to pogranicze Małopolski, Wielkopolski i Śląska(5). Ścisłe określenie linii granicznej między tymi terytoriami nie wydaje się być rzeczą łatwą. Naturalnym zjawiskiem były bowiem przesunięcia granicy pomiędzy tymi dzielnicami, a w konsekwencji pomiędzy diecezjami i dekanatami. Względnym pojęciem pozostawała także długość linii granicznej zarówno w topografii politycznej, jak i w terytorialnej administracji kościelnej. Stąd też często powtarzającym się przypadkiem występującym w różnych opracowaniach historycznych dotyczących terenów pogranicza Polski dzielnicowej jest brak precyzyjnego określenia poszczególnych odcinków granicznych(6). Dotyczy to także pogranicza małopolskiego, wielkopolskiego i śląskiego. Jednakże ze względu na monograficzny charakter niniejszej pracy konieczne wydaje się być podjęcie próby wskazania linii granicznej dekanatu lelowskiego, która w niektórych fragmentach będzie także wyznaczać granice pomiędzy wielkimi dzielnicami Polski, będącymi jednocześnie granicami historycznych diecezji polskich. O podjęcie tej próby można się pokusić tym bardziej, że aktualny stan badań historyczno-geograficznych pozostawia każdemu badaczowi możliwość odmiennego spojrzenia na problem przynależności obszarów przygranicznych w tym regionie(7).

Określenie granic dekanatu lelowskiego nie należy do zadań szczególnie trudnych. Wypływa to głównie z faktu istnienia wyraźnej linii rysującej granice naturalne dekanatu. Idąc tym śladem prześledzić można kształtowanie się linii granicznej począwszy od północnego-wschodu w okolicach miejscowości Kule, niedaleko których znajduje się ujście rzeki Liswarty do Warty. Od tego punktu rozpoczyna się północno-zachodnia granica dekanatu, która później biegnie przez około 30 km, wzdłuż brzegu rzeki Liswarty i dochodzi do miasta Krzepice. Dalej naturalna linia, utworzona przez koryto Liswarty, oddzielała diecezję krakowską od wrocławskiej, biegnąc, aż do swoich źródeł w okolicach miejscowości Lisów(8). Poniżej tego miejsca granica gwałtownie skręcała na wschód, określając linię południową, która biegła - bez wyraźnego zaznaczenia granicy naturalnej - w stronę północno-zachodnich krańców dwóch niezależnych organizmów państwowych - Baronatu Koziegłowskiego oraz Księstwa Siewierskiego. W tym miejscu widoczny jest wyraźny uskok geologiczny dzielący wzgórza Wyżyny Częstochowskiej od Wyżyny Śląskiej, skąd granica zaczyna delikatnie opadać w kierunku południowo-wschodnim, biegnąc południową krawędzią Jury aż do rzeki Pilicy niedaleko Żarnowca. W punkcie tym linia graniczna po raz kolejny gwałtownie skręca, lecz tym razem na północ i tworzy - ciągnąc się wzdłuż brzegów Pilicy - wschodnią granicę dekanatu lelowskiego. Otaczając od prawej strony Koniecpol, granica zaczyna odbiegać od Pilicy, by przez kilkanaście następnych kilometrów biec wzdłuż niewielkiego strumyka, gdzie w końcu - powyżej Przyrowa - skręca na północny zachód i dochodzi do rzeki Wiercicy, której korytem ciągnie się już do Świętej Anny. Stamtąd - cały czas brzegiem rzeki - granica północna dekanatu dochodzi do ujścia Wiercicy do Warty. Tutaj granica biegnie wzdłuż Warty i wijąc się w charakterystyczny dla siebie sposób dochodzi do Mstowa, skąd na odcinku około 100 km, granicami umownymi, pozostawia po stronie południowej Częstochowę, zamykając obwód powyżej miejscowości Kule nad ujściem Liswarty do Warty(9).

Punktem stycznym trzech średniowiecznych diecezji polskich - diecezji krakowskiej, wrocławskiej oraz archidiecezji gnieźnieńskiej - była miejscowość nosząca obecnie nazwę Starokrzepice, a w czasach piastowskich Krzepice. Granice diecezji oraz księstw dzielnicowych - Małopolski, Wielkopolski oraz Śląska - pokrywały się w tych okolicach już od najdawniejszej przeszłości. Linia ta stanowiła jednocześnie zachodnią granicę dekanatu lelowskiego. Biegnąc od Krzepic wzdłuż rzeki Warty w kierunku południowym, linia ta pozostawiała po stronie zachodniej Śląsk oraz dekanat kluczborski w diecezji wrocławskiej. Na najbardziej wysuniętym południowym odcinku granica gwałtowanie skręcała na wschód w głąb diecezji krakowskiej, stykając się w tym miejscu z dekanatem bytomskim. Idąc dalej w kierunku wschodnim dekanat lelowski graniczył kolejno z położonymi po stronie południowej dekanatami: chechłowskim i nowogórskim, aby później - skręcając pod kątem ostrym na północ - graniczyć z dekanatem wolbromskim i jędrzejowskim w diecezji krakowskiej. Następnie granica biegła przełomem rzeki Warty i w pobliżu miasta Mstów rozdzielała diecezję krakowską od archidiecezji gnieźnieńskiej. Od Mstowa, leżącego na krańcach północno-wschodnich, do Krzepic, znajdujących się na północnym zachodzie, zamyka się linia graniczna dekanatu lelowskiego, który na tym odcinku graniczył z dekanatem małogoskim, radomskim i kurzelowskim w archidiecezji gnieźnieńskiej(10).

Jak każdy region pogranicza, granice dekanatu lelowskiego ulegały w ciągu stuleci wielokrotnym przeobrażeniom. Pod pojęciem pogranicza należy jednak rozumieć pewien pas terytorialny, który znajdował się po obu stronach granicy. Trudno jest jednoznacznie określić dokładną szerokość tego pasa. Wydaje się więc słuszne, że w takiej sytuacji można się posługiwać jednostkami administracyjnymi używanymi zarówno w strukturach kościelnych, jak i państwowych. A należy pamiętać, że w tamtym okresie to właśnie parafia pełniła funkcję najmniejszej jednostki administracyjnej w obu tych strukturach. W całym dekanacie lelowskim najbardziej kontrowersyjną - jeżeli chodzi o przynależność administracyjną, a w konsekwencji także o problem wytyczenia linii granicznej dekanatu - jest parafia w Krzepicach. W tej ważnej skądinąd miejscowości łączyły się przecież granice nie tylko trzech dekanatów, ale także diecezji oraz dzielnic. Nie mogąc się zdecydować w jaki sposób mają ostatecznie przebiegać granice, wielokrotnie je w tym miejscu przesuwano, opierając się albo na rzece Liswarcie albo na leżącej kilka kilometrów dalej rzece Prośnie(11). Z tego powodu też wydaje się być bardzo trudna do uchwycenia przynależność kościelna parafii krzepickiej. Dokumenty świętopietrza z XIV w. stwierdzają jednoznacznie, że parafia ta należała do dekanatu irządzkiego, a później lelowskiego w diecezji krakowskiej(12). Natomiast relacja Jana Długosza z 1470 r. podająca uposażenie biskupstwa krakowskiego nie opisuje parafii Starokrzepice (Antiquae Krzepice), chociaż wie o jej istnieniu. Długosz wspomina jednak, że w tym samym czasie arcybiskup gnieźnieński Jarosław Bogoria ze Skotnik przyłączył dużą część parafii krzepickiej do archidiecezji gnieźnieńskiej, pozostawiając w granicach dekanatu lelowskiego tylko dwie miejscowości: wsie Popów i Rembielice(13). Natomiast Liber beneficiorum archidiecezji gnieźnieńskiej abp. Jana Łaskiego, opisując parafię w Krzepicach, ani słowem nie wspomniał o istnieniu parafii oraz miejscowości Starokrzepice(14). Obaj autorzy - Długosz i Łaski - nic nie mówią też o najbardziej możliwej sytuacji określającej przynależność diecezjalną parafii krzepickiej. Mianowicie pochodzący z r. 1267 dokument twierdzi, że około r. 1263 Krzepice zostały nabyte przez księcia wrocławskiego oraz arcybiskupa-elektora salzburskiego Władysława. Przedstawiony dokument sugeruje, że zorganizowana już w 1267 r. parafia w Krzepicach należała - w związku z wcześniejszym kupnem miejscowości - do diecezji wrocławskiej(15). W takiej sytuacji pozostaje jednak pytanie, czy zmiana przynależności kościelnej mogła się dokonać bez zgody arcybiskupa gnieźnieńskiego bądź biskupa krakowskiego. Do czasów współczesnych nie zachował się ani jeden dokument, który mógłby udzielić odpowiedzi odnośnie tego zagadnienia(16). Przynależność polityczna Krzepic do księstwa wrocławskiego nie trwała jednak długo, bowiem już w następnym stuleciu miejscowość ta powróciła do Polski i jako własność królewska była siedzibą starostwa krzepickiego. Nie spowodowało to jednak formalnego uporządkowania kościelnej przynależności administracyjnej siedziby parafii w Krzepicach, która w swych początkach należała przecież do diecezji krakowskiej. W konsekwencji, sytuacja taka stwarza dodatkowy problem utrudniający ustalenie linii granicznej tej części dekanatu lelowskiego(17). W następnych stuleciach parafia w Starokrzepicach występuje w wykazach wizytacji kanonicznych biskupów wrocławskich, chociaż nadal nie powstał żaden dokument stwierdzający jej formalną zależność od diecezji wrocławskiej(18). Dopiero - paradoksalnie - dokument papieski Piusa VII Ad universam Dominici gregis z 1800 r. stwierdza wyraźnie, że wyłącza się parafię w Starokrzepicach z diecezji krakowskiej i przydziela pod jurysdykcję biskupów wrocławskich(19).

Inną sporną sytuację, mającą decydujący wpływ na przebieg granicy dekanatu lelowskiego, stwarzała - tym razem leżąca na pograniczu diecezji krakowskiej oraz archidiecezji gnieźnieńskiej - parafia w Mstowie. Tradycyjnie już rzeka Warta wyznaczała tutaj linię graniczną między tymi dwoma diecezjami, jak również dzielnicami: Małopolską i Wielkopolską. Początkowo Mstów rozciągał się na południowym brzegu rzeki, ale kanonicy regularni, którzy przybyli w ten rejon na początku XII w., wybudowali po północnej stronie rzeki swój klasztor. Od tego momentu, co jakiś czas, wybuchały spory graniczne pomiędzy biskupami krakowskimi a arcybiskupami gnieźnieńskimi o jurysdykcję nad tym właśnie obszarem, a linia dzieląca obie diecezje przesuwała się raz w jedną, raz w drugą stronę(20).

W południowej części dekanatu lelowskiego punktem spornym była granica biegnąca wzdłuż jednego z dekanatów śląskich, należącego jeszcze do diecezji krakowskiej. Mianowicie problem ten dotyczył dekanatu bytomskiego, który razem z dekanatem pszczyńskim wchodził w skład państwa czeskiego. Dokumenty co prawda nie wspominają, które z miejscowości należących do dekanatu lelowskiego były punktem zapalnym między tymi dwoma jednostkami administracyjnymi, ale na podstawie akt wizytacyjnych dekanatu bytomskiego i pszczyńskiego z 1598 r. wydaje się, że chodziło tu raczej o sprawy ideologiczne niż majątkowe. Ponieważ w okresie reformacji w XVI w. tzw. dekanaty śląskie biskupstwa krakowskiego były szczególnie podatne na wpływy luterskie, należało różnymi środkami, także administracyjnymi, ochronić je przed zbytnim uleganiem ideom reformacyjnym. Chodziło więc między innymi i o to, aby móc nawet oderwać niektóre z tych miejscowości leżących w granicach dekanatu bytomskiego i włączyć je pod jurysdykcję dziekanów lelowskich. Plany te nie zostały jednak nigdy wprowadzone w życie(21).

Dość poważne zmiany granic dekanatu lelowskiego nastąpiły jednak w XVI w. na linii biegnącej wzdłuż dekanatu wolbromskiego. Nieznana jest bliżej historia tych przekształceń, niemniej, występujące w 1470 r. trzy parafie dekanatu lelowskiego: Giebło, Kbiel i Żarnowiec(22), według akt wizytacyjnych z 1598 r. należały już do dekanatu wolbromskiego(23). Wobec braku bardziej szczegółowych przekazów źródłowych odnośnie tej sprawy wydaje się, że jedynym powodem decydującym o dokonaniu tej zmiany była chęć ściślejszego powiązania tych miejscowości z Ziemią Krakowską. Zgodnie więc z ich położeniem geograficznym, leżąc na południowej stronie uskoku dzielącym Wyżynę Częstochowską od Krakowskiej, należały tym samym już do pasa okalającego najbliższą okolicę Krakowa. Ważne więc było, aby również pod względem administracyjnym dokonać jak najściślejszego powiązania tego rejonu z Ziemią Krakowską(24).

______________________________

1) J. Kłoczowski, L. Müllerowa, J. Skarbek, Zarys dziejów Kościoła katolickiego w Polsce, Kraków 1986, s. 37 n.

2) Kłoczowski, Müllerowa, Skarbek, dz. cyt., s. 49 nn.

3) MPV I , nr 139, s. 138; Silnicki, Organizacja archidiakonatu w Polsce, dz. cyt., s. 119 nn; Z. Kaczmarczyk, Monarchia Kazimierza Wielkiego, Poznań 1948, s. 76. 

4) MPV I, nr 203, s. 372.

5) Tamże.

6) J. Leberschek, Zasięg i charakterystyka rządów Władysława Opolczyka w północno-zachodniej części ziemi krakowskiej (1370-1391), „Roczniki Muzeum Okręgowego w Częstochowie” 1:1985, s. 12-78; J. Bardach, Historia państwa i prawa Polski, Warszawa 1964, s. 27 nn.

7) J. Wyrozumski, Historia Polski do roku 1505, Warszawa 1984, s. 87 nn.

8) Por. J. Związek, Przynależność kościelna pogranicza Wielko- i Małopolski ze Śląskiem, ZH WSP Częstochowa 2:1994, s. 53 nn.

9) Por. Województwo częstochowskie. Mapa topograficzno-administracyjna, skala 1:100 000, Katowice 1986; Związek, dz. cyt., s. 53 n.

10) Linie graniczne dekanatu lelowskiego ustalono według najstarszych źródeł dotyczących omawianego obszaru: Por. LB II; MPV I, II.

11) S. Muznerowski, Krzepice w przeszłości, Włocławek 1914, s. 5; W. Patykiewicz, Z przeszłości ziemi rudzkiej, Częstochowskie Wiadomości Diecezjalne” 35:1961, s. 117-120.

12) MPV I, s. 187, 203.

13) LB II, s. 212. (Szczegóły o początkach parafii w Krzepicach w paragrafie poświęconym parafiom dekanatu lelowskiego).

14) Wyd. J. Łukomski, Gniezno 1881, t. 2, s. 89 n.

15) W. Patykiewicz, Nieznany dokument ks. Władysława Wrocławskiego z 1267 r., RTK 3:1957, z. 2, s. 393 n.

16) Tamże, s. 392.

17) Tamże, s. 155.

18) W archiwaliach parafii w Starokrzepicach zachowały się akta wizytacyjne biskupów wrocławskich pochodzące z XVII w. Por. Patykiewicz, Nieznany dokument, dz. cyt., s. 393.

19) B. Kumor, Brewe papieskie włączające Nowy Śląsk do diecezji wrocławskiej, ABMK 16:1968, s. 312.

20) Szczegółowo o tych zagadnieniach wspomina Jan Długosz. Por. LB III, s. 157-158.

21) Por. Akta wizytacyjne dekanatu bytomskiego i pszczyńskiego z 1598. AMKK, k. 98; Związek, Przynależność kościelna pogranicza, dz. cyt., s. 84 n..

22) LB II, s. 222 n.

23) Por. AKMK, AV 7:1598.

24) J. Związek, Z dziejów przynależności kościelnej terytorium diecezji sosnowieckiej, "Sosnowieckie Studia Teologiczne"; 1:1993, s. 134.



Opcje Artykułu

Trackback

Trackback URL for this entry: http://www.kosciol.pl/trackback.php/20030105160607431

No trackback comments for this entry.
Utworzenie dekanatu na terenie Małopolski Północnej | 0 komentarzy
Komentarze należą do osób, które je zamieściły. Nie bierzemy odpowiedzialności za ich treść.

Szukaj

Menu Użytkownika






Nie pamiętasz hasła?

Polecamy





EWST.pl
Senior.pl
e-commerce.pl
com-media.pl
egospodarka.pl

Facebook

Patronat Kosciol.pl


Piotr Lorek, Motyw wygnania a doktryna piekła w Nowym Testamencie


Gorące tematy



  • Wszystkich Świętych i Halloween
  • In vitro
  • Tadeusz Rydzyk i Radio Maryja
  • Lustracja
  • Kreacjonizm i ewolucjonizm
  • Harry Potter
  • Pedofilia i molestowanie
  • Aborcja
  • Eutanazja
  • Homoseksualizm
  • Unieważnienie, stwierdzenie nieważności małżeństwa
  • Sonda

    Czy stosowanie kary śmierci jest zgodne z postawą chrześcijańską?

    1/1: Czy stosowanie kary śmierci jest zgodne z postawą chrześcijańską?

    Zdecydowanie tak 83,05%
    Raczej tak 1,66%
    Raczej nie 2,91%
    Zdecydowanie nie 11,65%
    Nie wiem 0,73%

    | 4,266 głosów | 0 komentarzy

    Wydarzenia

    W najbliższym czasie nie ma żadnych wydarzeń