Ekumenizm, Chrześcijaństwo, Religia - Ekumeniczny Serwis Informacyjny

Przynależność administracyjna parafii w Małopolsce Północnej

Próba rekonstrukcji przynależności administracyjnej parafii Małopolski Północnej, tworzących dekanat lelowski, pozwoli ustalić, jakie przemiany dokonywały się w tym regionie w poszczególnych przedziałach czasowych. W związku z tym uzasadnione będzie odtworzenie przynależności administracyjnej obszaru lelowskiego, sięgając aż do czasach przedchrześcijańskich.

Jeszcze w okresie wczesnego średniowiecza, u źródeł trzech rzek - Pilicy, Warty i Liswarty - graniczyły ze sobą terytoria trzech plemion słowiańskich: Wiślan, Polan i Ślężan. Powstałe później polskie dzielnice książęce prawie całkowicie pokrywały się z pierwotnymi terytoriami plemiennymi. Według ustaleń historyków obszar ten był więc rejonem pogranicznym między Małopolską, Wielkopolską i Śląskiem. Przy ówczesnym słabym zaludnieniu tych ziem granice dzielnicowe nie posiadały jednak stałego charakteru(1).

W oparciu o współczesny stan badań historii ziem polskich w okresie istnienia plemiennych organizmów państwowych powszechnie przyjmuje się, że najniższą znaną jednostką administracyjną Słowian była organizacja opolna. W wyniku przeprowadzenia rekonstrukcji archeologiczno-historycznej stwierdzić można, że ziemie - które później weszły w skład dekanatu lelowskiego - należały pierwotnie do opola mstowskiego. Na wschodzie terytorium to rozciągało się od brzegów rzeki Białej koło Lelowa aż do rzeki Liswarty na zachodzie. Natomiast na północy od rzeki Warty w okolicach Mstowa do Ogrodzieńca na południu. Opole mstowskie, będące częścią terytorium Wiślan, w połowie IX w. zostało zagarnięte przez państwo wielkomorawskie. Po jego upadku około 906 r. obszar ten przeszedł pod panowanie czeskie, a pod koniec X w., w wyniku interwencji zbrojnej Mieszka I, został przyłączony do państwa Piastów(2).

Statutem Bolesława Krzywoustego z 1138 r., będącym jednocześnie jego testamentem, dwie dzielnice - Małopolska i Wielkopolska zostały włączone do tak zwanej dzielnicy senioralnej. W granicach objętych władzą księcia-seniora znalazła się także stolica państwa - Kraków oraz stolica metropolii kościelnej - Gniezno. W nowym podziale administracyjnym państwa obszar należący poprzednio do opola mstowskiego znalazł się więc w centralnej części dzielnicy senioralnej. Natomiast nadal nie były uregulowane stosunki z dzielnicą śląską, która w tym miejscu graniczyła z ziemią księcia-seniora. Piaści śląscy starali się więc nieustannie rozszerzyć swoje wpływy właśnie w obrębie północno-zachodnim opola mstowskiego(3).

Od końca XII w. ziemie polskie zaczęto dzielić pod względem administracyjnym na okręgi kasztelańskie zarządzane z polecenia księcia przez komesów grodowych. W Małopolsce znanych było 20 takich okręgów, do których od połowy XIII wieku należała kasztelania w Lelowie(4). Terytorium kasztelanii lelowskiej obejmowało prawie wszystkie ziemie, które poprzednio należały do opola mstowskiego. W następnych latach weszły one w skład utworzonego dekanatu w Irządzach(5). Stan taki trwał tylko do 1370 r., ulegając - w wyniku zmiany sytuacji politycznej - reorganizacji administracyjnej. Na oddanym w lenno księciu Władysławowi Opolczykowi północno-zachodnim pasie województwa krakowskiego wprowadzono nowy podział terytorialny, przyjmując w miejsce kasztelanii dystrykt. W ten sposób ziemie okręgu lelowskiego weszły w całości do utworzonego dystryktu w Olsztynie, do którego należały jedne z najważniejszych miast i zamków obronnych w tym regionie, a mianowicie Krzepice, Olsztyn i Bobolice. Powierzchnia ziem przejętych przez Opolczyka wynosiła około 3400 km2. Były to dawne posiadłości królewskie, kościelne i szlacheckie(6). W okresie panowania księcia Władysława Opolczyka odnotowano także jeszcze wiele innych nazw miejscowości i parafii należących administracyjnie do dekanatu lelowskiego, które znalazły się w dokumentach starostów i podsędków olsztyńskich, zwanych też częstochowskimi(7). Dopiero postępująca ofensywa wojsk Władysława Jagiełły na lenne ziemie Opolczyka spowodowała zdobycie w 1391 r. zamku w Olsztynie, kładąc kres zastanemu porządkowi(8). Administracja polska zaczęła w tym czasie rezygnować z przejściowego układu dystryktalnego, przyjmując na ich miejsce powiaty(9). Militarne zwycięstwo króla nad księciem opolskim pozwoliło w naturalny sposób wprowadzić nowy podział administracyjny na ziemiach północno-zachodniej Małopolski. Weszły one w całości do utworzonego powiatu lelowskiego, będącego częścią województwa krakowskiego(10). Zarząd nad zespołem dóbr królewskich został powierzony założonemu przez Władysława Jagiełłę w 1396 r. starostwu w Olsztynie(11).

Dekanat lelowski prawie w całości pokrywał się z obszarem powiatu lelowskiego, który stanowił część składową województwa krakowskiego. Układ ten przetrwał aż do końca I Rzeczypospolitej. W połowie XVIII w. rozpoczął się tu jednak - wraz ze wzrostem agresywnej polityki państwa pruskiego - ruch skierowany przeciwko ziemiom śląskim graniczącym bezpośrednio z powiatem lelowskim, które włączono ostatecznie w latach 1741-1763 do Prus. Sympatia społeczeństwa polskiego wobec rewolucji francuskiej oraz panujące nastroje antypruskie i antyrosyjskie spowodowało wydanie przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma II oraz carycę Katarzynę II decyzji wkroczenia obu armii na terytorium Polski. Deklaracja rozbiorowa z dnia 15 stycznia 1793 r. włączyła do państwa pruskiego północne tereny powiatu lelowskiego z miastami Krzepice, Koniecpol, Częstochowa, Kłobuck, Mstów i Przyrów, które weszły w skład tak zwanych Prus Południowych(12). Natomiast po III rozbiorze Polski w 1795 r. armia pruska przejęła z ziem małopolskich tak zwany okręg pilicki, w skład którego weszły pozostałe ziemie powiatu lelowskiego i pod nazwą "Nowy Śląsk" zostały przyłączone do Prus(13).

W wyniku klęski Rosji i Prus z wojskami francuskimi Napoleona Bonaparte na ziemiach polskich utworzono w r. 1807 Księstwo Warszawskie, w którym znalazł się cały region lelowski. Wkrótce też wszedł on w skład departamentu kaliskiego jako nowo powstały powiat częstochowski. Wraz z klęską Napoleona ziemie te włączono do Cesarstwa Rosyjskiego, a car Aleksander I przeprowadził nowy podział administracyjny terytoriów polskich. Odtąd powiat częstochowski przestał istnieć, a ziemie te przekazano pod zarząd obwodu wieluńskiego guberni kaliskiej. Po reorganizacji w 1845 r., obwód wieluński włączono do guberni warszawskiej, a następnie - w 1866 r. - do nowo utworzonej guberni piotrkowskiej, w skład której wszedł reaktywowany powiat częstochowski(14).

Po wybuchu I wojny światowej ziemie powiatu częstochowskiego znalazły się w strefie okupacyjnej wojsk niemieckich. W tym miejscu znamienne było działanie cesarza niemieckiego Wilhelma II, który - będąc ewangelikiem - oddał w zarząd katolickiej Austrii klasztor jasnogórski w Częstochowie(15). Po ustaniu działań wojennych, gdy odrodzone zostało niepodległe państwo polskie, ziemie powiatu częstochowskiego włączono do województwa kieleckiego. Natomiast po wybuchu II wojny światowej ziemie te podzielono wzdłuż linii Krzepice-Kłobuck-Blachownia, włączając obszar zachodni - jako tak zwany Kraj Warty - do III Rzeszy, a wschodni do Generalnej Guberni(16).

Wraz z zakończeniem II wojny światowej przywrócony został podział administracyjny sprzed 1939 r. W 1950 r. - wraz z reformą administracyjną państwa polskiego - z terytorium dawnego powiatu częstochowskiego wyodrębniono powiat kłobucki na północy oraz myszkowski na południu, które razem, z nieco uszczuplonym powiatem częstochowskim, włączono do województwa katowickiego. Natomiast pozostałe ziemie dekanatu i powiatu lelowskiego weszły w skład powiatu włoszczowskiego w województwie kieleckim, pajęczańskiego w województwie łódzkim oraz zawierciańskiego w województwie katowickim. Ostatni podział administracyjny tych ziem dokonał się dnia 1 czerwca 1975 r., kiedy to utworzono województwo częstochowskie. Do byłych powiatów: częstochowskiego, kłobuckiego i myszkowskiego dołączono część terytorium dawnej ziemi wieluńskiej, częściowo powiat pajęczański i włoszczowski oraz lubliniecki skupiający część ziemi śląskiej. W ten sposób w granicach dzisiejszego województwa częstochowskiego w całości znalazł się starodawny dekanat oraz powiat lelowski(17).

Historia kościelnych podziałów administracyjnych w pierwszej Rzeczypospolitej w pewnym stopniu była analogiczna do administracji państwowej. Powstała w r. 1000 polska organizacja kościelna została oparta o istniejący już podział dzielnicowy. Zanim jednak utworzono pierwsze polskie biskupstwa, ziemie leżące w granicach opola mstowskiego, znajdując się do końca X w. - razem z całą Małopolską - pod rządami czeskimi, najprawdopodobniej podlegały kościelnej jurysdykcji biskupa praskiego(18). Po przyłączeniu tych ziem do Polski utworzono tam w r. 1000 biskupstwo ze stolicą w Krakowie. Diecezja krakowska weszła bezpośrednio w skład powstałej w tym samym roku metropolii gnieźnieńskiej - pierwszej polskiej prowincji kościelnej. Cztery diecezje - krakowska, wrocławska, kołobrzeska oraz archidiecezja gnieźnieńska były sufraganiami metropolii w Gnieźnie, natomiast piąta polska diecezja - w Poznaniu - nadal pozostawała biskupstwem misyjnym bezpośrednio zależnym od Rzymu. Należy przyjąć, że w początkowym okresie polskiego chrześcijaństwa granice pomiędzy diecezjami nie były jeszcze precyzyjnie ustalone, gdyż było to rzeczą wręcz niemożliwą do przeprowadzenia. Natomiast słusznym wydaje się być twierdzenie, że granice te obejmowały swoim zasięgiem ziemie najważniejszych polskich dzielnic: diecezja krakowska Małopolskę, archidiecezja gnieźnieńska oraz diecezja poznańska Wielkopolskę, diecezja wrocławska Śląsk oraz diecezja kołobrzeska Pomorze. Od początku istnienia chrześcijaństwa granice trzech najdawniejszych diecezji polskich stykały się na obszarze regionu częstochowskiego(19).

Biskupstwo krakowskie od samego początku swojego istnienia otaczało więc jurysdykcją kościelną terytorium północno-zachodniej Małopolski, występujące pod nazwą opola mstowskiego. Z uwagi na swoją wyjątkową rozległość diecezja krakowska wymagała jak najszybszego podziału na mniejsze jednostki administracyjne zwane archidiakonatami. Podział taki dokonał się już pod koniec XII wieku wraz z ustanowieniem czterech archidiakonatów, z pośród których wyróżniał się archidiakonat krakowski, dorównujący wielkością niejednej średniowiecznej diecezji. W związku z tym przeprowadzono wkrótce jego dalszy podział na kolejne, mniejsze jednostki administracyjne noszące nazwę dekanatów. Organizacji dekanalnej nie znały jeszcze pozostałe trzy archidiakonaty diecezji krakowskiej(20).

Utworzony w ten sposób przed r. 1325 dekanat w Irządzach od samego początku należał do archidiakonatu krakowskiego. W myśl postanowienia władzy kościelnej w latach między rokiem 1325 a 1334 przeniesiono stolicę dekanalną z Irządz do Lelowa, tworząc tym samym nowy dekanat, zwany dekanatem lelowskim, który w całości pokrywał się z granicami poprzednio istniejącego dekanatu w Irządzach(21).

W r. 1612 zmieniła się przynależność archidiakonalna dekanatu lelowskiego. W północnej części archidiakonatu krakowskiego utworzono wówczas nowy archidiakonat ze stolicą w Pilicy, któremu przyporządkowano wszystkie znajdujące się tam dekanaty(22).

Trochę inaczej niż podział administracyjny przebiegał rozwój jurysdykcyjnego oddziaływania władzy sądu biskupiego diecezji krakowskiej. Początkowo wszelkie sprawy sporne między Kościołem a mieszkańcami dekanatu lelowskiego załatwiano w oficjałacie w Krakowie. Z uwagi na dużą liczbę toczących się tam procesów utworzono pod koniec XV w. z inicjatywy bp. T. Strzępińskiego oficjałat foralny w Lelowie. Jurysdykcja nowo powstałego oficjałatu obejmowała wszystkie parafie dekanatu lelowskiego, a także sąsiednie parafie należące do dekanatów znajdujących się po jego wschodniej stronie(23). Zachowana Księga oficjałatu lelowskiego z lat 1530-1568 potwierdza, że odtąd mieszkańcy północno-wschodniej części Małopolski wszelkie sprawy sporne nie musieli już załatwiać w odległym Krakowie(24). Jednak w 1612 r. założony z polecenia bp. P. Tylickiego oficjałat okręgowy w Pilicy przejął kompetencje oficjała lelowskiego(25).

Przynależność kościelna oraz terytorium dekanatu lelowskiego zostało poważnie zachwiane dopiero w okresie postępującego procesu całkowitej utraty niepodległości państwa polskiego. Jeszcze przed II rozbiorem Polski rozległy dekanat lelowski zgodnie z zaleceniem biskupa krakowskiego Feliksa Pawła Turskiego został podzielony na cztery mniejsze dekanaty. Aktu tego dokonał ówczesny dziekan lelowski ks. Józef Rudzki, proboszcz parafii w Kromołowie i Skarżycach, podczas konferencji księży dekanatu lelowskiego, która odbywała się w Żarkach 22 listopada 1791 r. Zostały wówczas utworzone następujące dekanaty: lelowski - w mniejszych, okrojonych granicach, częstochowski, przyrowski i szczekociński(26). Po II rozbiorze Polski Prusy przejęły część diecezji krakowskiej w rejonie Częstochowy i Kłobucka. Pod względem kościelnym ziemie te należały do dekanatu częstochowskiego(27). Natomiast po III rozbiorze państwo pruskie rozciągnęło swoją władzę także na okręg siewierski i pilicki, co spowodowało wchłonięcie pozostałych ziem dawnego dekanatu lelowskiego, z których - razem z obszarem dawnego Księstwa Siewierskiego - utworzono tak zwany Nowy Śląsk, włączając go do pruskiej prowincji śląskiej. Jednocześnie nowe władze planowały oderwać od diecezji krakowskiej trzy dekanaty: częstochowski, siewierski i pilicki, pragnąc wcielić je do diecezji wrocławskiej. Po trwającej przez kilka miesięcy ostrej dyskusji miedzy biskupem krakowskim Feliksem Turskim a królem pruskim Fryderykiem Wilhelmem III zdecydowano ostatecznie, dokumentem Protocollum exhibitorum Consistorii Episcopalis Cracoviensis z dnia 26 października 1798 r., aby dekanaty znajdujące się w północno-zachodniej części diecezji krakowskiej przekazać pod jurysdykcję biskupa wrocławskiego Josefa Waldenburg Bertensteina(28). Natomiast breve papieża Piusa VII Ad uniwersam Dominici gregis z 9 września 1800 r. zatwierdziło istniejący stan terytorialny, który stwierdzał fakt przyłączenia Nowego Śląska do diecezji wrocławskiej. Urzędujący w Krakowie bp Józef Olechowski zaakceptował istnienie dokumentów papieskich 9 lutego 1801 r.(29), ale ostatecznie polecenie papieża zostało wykonane dopiero pod nadzorem biskupa poznańskiego Ignacego Raczyńskiego 5 maja 1801 r. w Żarkach, gdzie w miejscowym kościele parafialnym 70 księży z dekanatu częstochowskiego, pilickiego i siewierskiego złożyło przysięgę posłuszeństwa nowemu ordynariuszowi - biskupowi wrocławskiemu(30).

Po krótkim okresie istnienia Księstwa Warszawskiego na początku XIX w. ziemie północno-zachodniej Małopolski przeszły pod panowanie rosyjskie, co spowodowało w tym rejonie istotne przetasowanie w administracji kościelnej. W nowej sytuacji politycznej, na obszarze dawnego dekanatu lelowskiego, swoje terytorium powiększył dekanat częstochowski, który w r. 1822 wchłonął ziemie nigdy nie zorganizowanego dekanatu przyrowskiego. Dekanat ten został wyjęty z diecezji krakowskiej i podporządkowany jurysdykcji biskupa włocławskiego (kaliskiego). Będąc nieco na uboczu wielkiej polityki, dekanat w Szczekocinach mógł nadal bezpiecznie funkcjonować w dotychczasowych granicach. Natomiast znacznie okrojony dekanat lelowski zakończył swoje istnienie w r. 1867. Na przełomie XIX i XX w. terytorium historycznego dekanatu lelowskiego dostało się pod jurysdykcję diecezji włocławskiej (kaliskiej) oraz krakowsko-kieleckiej (kieleckiej), a po I wojnie światowej - diecezji częstochowskiej, katowickiej i kieleckiej(31). W latach współczesnych ziemie te należą do archidiecezji częstochowskiej i katowickiej oraz diecezji kieleckiej i sosnowieckiej(32).

__________________________

1) T. Manteuffel, Średniowiecze powszechne do schyłku XV wieku, Warszawa 1958, s. 129-131; J. Natanson-Leski, Rozwój terytorialny Polski do roku 1572, Warszawa 1964, s. 21 n.

2) Krakowski, dz. cyt.,  s. 28.

3) Gardowski, Gąssowski, dz. cyt., s. 125.

4) Natanson-Leski, dz. cyt., s. 41 n.

5) Wyrozumski, dz. cyt., s. 85.

6) Słownik historii Polski, Warszawa 1969, s. 231.

7) J. Leberschek, dz. cyt.,  s. 9. 

8) Wśród miejscowości należących do dekanatu lelowskiego w dokumentach dystryktu olsztyńskiego wymienia się następujące miejscowości: Mstów, Niegowa, Potok, Skowronów i Zrębice. ZDM IV, nr 1061, s. 213; KDMP I, nr 313, s. 377. 

9) Leberschek, dz. cyt., s. 10.

10) J. Baszkiewicz, Powstanie zjednoczonego państwa polskiego na przełomie XIII i XIV wieku, Warszawa 1954, s. 419.

11) Krakowski, dz. cyt., s. 28.

12) M. Handelsman, Starostwo olsztyńskie, Lwów 1911, s. 63.

13) J. Wąsicki, Ziemie polskie pod zaborem pruskim. Prusy Południowe 1793-1806. Studium historyczno-prawne, Wrocław 1957, s. 21-27.

14) Kumor, Brewe papieskie, dz. cyt.,  s. 312.

15) H. Ogrodniczak, Zarys historii ziem województwa częstochowskiego, "Ziemia Częstochowska" 12:1978, s. 71; F. Sobalski, Częstochowa w latach 1826-1905 [w:] Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych, s. 82.

16) J. Pietrzykowski, Jasna Góra w okresie dwóch wojen światowych, Warszawa 1987, s. 43.

17) F. Sobalski, Miasta i gminy powiatu częstochowskiego w świetle kwestionariuszy z 1931 r., "Ziemia Częstochowska" 5:1972, s. 202-213; Cz. Łuczak, Kraj Warty 1939-1945. Studium historyczno-gospodarcze okupacji hitlerowskiej, Poznań 1972, s. 10.

18) Województwo częstochowskie samodzielnym regionem w nowym podziale terytorialnym kraju, Częstochowa 1992, s. 4.

19) Wyrozumski, dz. cyt., s. 85.

20) Zachorowski, Początki parafii polskich, dz. cyt., s. 283; Kumor, Granice metropolii i diecezji polskich, ABMK 18:1969, s. 299 n.

21) Silnicki, Organizacja archidiakonatu w Polsce, dz. cyt., s. 118; Szafran, dz. cyt., s. 30.

22) Pierwsze wzmianki o istnieniu dekanatu w Irządzach w r. 1325, a później w r. 1334 podają rejestry opłat podatku kościelnego zwanego denarem św. Piotra. Zob. MPV I, s. 187 n.

23) Stan taki potwierdzają wszystkie akta wizytacyjne parafii dekanatu lelowskiego. Por. AKMK, AV 17:1711; AV 26:1739; AV 32:1748; AV 48:1763; AV 59a:1795.

24) L. Rzepa, Organizacja terytorialna sądownictwa kościelnego w diecezji krakowskiej do pierwszego rozbioru Polski, RTK 4:1957, z. 3, s. 96.

25) ADK, AOf. Lelov., bez sygn.

26) Rzepa, dz. cyt., s. 100.

27) J Wiśniewski, Diecezja częstochowska. Opis historyczny kościołów i zabytków w dekanatach: będzińskim, dąbrowskim, sączowskim, zawierciańskim i żareckim oraz parafii Olsztyn, Mariówka Opoczyńska 1936, s. 528 n.

28) F. Moroń, Proces kształtowania wschodniej granicy biskupstwa wrocławskiego na tle wydarzeń politycznych przełomu XVIII i XIX wieku. Przyczynek do genezy ustaleń bulli "De salutate animarum", "Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne" 4:1971, s. 188.

29) Tamże, s. 190; M. Pęckowski, Józef Olechowski archidiakon krakowski, Kraków 1926, s. 170.

30) Pęckowski, dz. cyt., s. 311 n.

31) Wiśniowski, dz. cyt., s. 530.

32) Kumor, Brewe papieskie, dz. cyt., s. 311 nn.



Opcje Artykułu

Trackback

Trackback URL for this entry: http://www.kosciol.pl/trackback.php/2003010522215799

No trackback comments for this entry.
Przynależność administracyjna parafii w Małopolsce Północnej | 0 komentarzy
Komentarze należą do osób, które je zamieściły. Nie bierzemy odpowiedzialności za ich treść.

Szukaj

Menu Użytkownika






Nie pamiętasz hasła?

Polecamy





EWST.pl
Senior.pl
e-commerce.pl
com-media.pl
egospodarka.pl

Facebook

Patronat Kosciol.pl


Piotr Lorek, Motyw wygnania a doktryna piekła w Nowym Testamencie


Gorące tematy



  • Wszystkich Świętych i Halloween
  • In vitro
  • Tadeusz Rydzyk i Radio Maryja
  • Lustracja
  • Kreacjonizm i ewolucjonizm
  • Harry Potter
  • Pedofilia i molestowanie
  • Aborcja
  • Eutanazja
  • Homoseksualizm
  • Unieważnienie, stwierdzenie nieważności małżeństwa
  • Sonda

    Czy stosowanie kary śmierci jest zgodne z postawą chrześcijańską?

    1/1: Czy stosowanie kary śmierci jest zgodne z postawą chrześcijańską?

    Zdecydowanie tak 83,05%
    Raczej tak 1,66%
    Raczej nie 2,91%
    Zdecydowanie nie 11,65%
    Nie wiem 0,73%

    | 4,266 głosów | 0 komentarzy

    Wydarzenia

    W najbliższym czasie nie ma żadnych wydarzeń