Stosunki własnościowe w parafiach Małopolski Północnej przed reformacją

śro, 15 sty 2003, 01:23:30

Autor: Robert Opala

Założenie i utrzymanie parafii w czasach średniowiecznych wymagało stworzenia solidnej podstawy ekonomicznej. Do przeprowadzenia takiego przedsięwzięcia potrzebny był specjalny akt fundacyjny, w którym określano fundatora parafii, czyli patrona oraz wysokość uposażenia zakładanego przez niego kościoła. Brak zarówno fundatora jak i środków materialnych nie pozwalał erygować parafii nawet tam, gdzie częstokroć była ona rzeczywiście potrzebna(1).

Na beneficjum, czyli uposażenie kościoła parafialnego, w głównej mierze składały się dobra ziemskie, dziesięciny oraz inne - mniejsze - źródła dochodów. W skład beneficjum wchodziły również budynki oraz pomieszczenia mieszkalno-gospodarcze. Spośród nich centralne miejsce zajmowała świątynia. W sposób bezpośredni zależało to od funkcji, jakie parafia miała do spełnienia. Kościół nie był więc tylko budowlą o specyficznych kształtach architektonicznych, ale przede wszystkim miejscem, gdzie miejscowa ludność tworząca wspólnotę parafialną spotykała się na nabożeństwach, aby tutaj właśnie uzewnętrznić swoje życie religijne i duchowe. Dzięki kościołowi parafialnemu rodziło się również poczucie przynależności do konkretnej grupy społecznej. Tutaj dochodziło do wymiany informacji, myśli, a w okresie reformacji także nowych idei religijnych(2).

Działalność parafii w głównej mierze opierała się na istnieniu różnego rodzaju instytucji parafialnych. Oprócz zwykłych funkcji duszpasterskich parafia prowadziła także działalność oświatową, opiekuńczą i kulturalną. Do realizacji celów religijnych służyły między innymi prebendy kościelne, takie jak altarie i mansjonerie, natomiast do pozostałych celów - instytucje: szkoły, szpitale, bractwa i stowarzyszenia parafialne(3).

Przedstawiony rozdział spróbuje dokonać rekonstrukcji stanu prawno-gospodarczego oraz instytucjonalnego parafii w przeddzień reformacji. Pozwoli to dostrzec postępujący kryzys w ich prawidłowym funkcjonowaniu. Stąd słusznym wydaje się być twierdzenie, że dopiero ruch reformacyjny, oprócz powołania do życia nowych organizmów kościelnych, doprowadził także do odnowy życia religijnego w katolickich strukturach eklezjalnych, wśród których - zwłaszcza po soborze trydenckim - parafia znalazła się na pierwszym miejscu.
rwszym miejscu.

Utworzenie nowej parafii w wiekach średnich wymagało dokonania kilku istotnych aktów prawnych. Nie wystarczała bowiem sama wola władzy duchownej, aby doszło do erygowania nowej placówki duszpasterskiej na danym terenie. Parafia była instytucją, która - oprócz realizacji typowych potrzeb duszpasterskich określonej grupy mieszkańców danego okręgu - wymagała także podstaw prawnych oraz gospodarczych, w całości składających się na beneficjum parafialne. Z chwilą erekcji parafii jej fundator przejmował nad nią patronat przyznający mu dużą część uprawnień odnośnie jej funkcjonowania materialnego, a także duszpasterskiego(4).

Fundacje parafialne posiadały kilka kategorii. W zależności od osoby fundatora określano je jako królewską, szlachecką, mieszczańska, biskupią lub nawet klasztorną(5). W średniowieczu parafie były z reguły fundowane przez możne rody rycerskie lub przez szlachtę zamieszkującą dany obszar składający się z jednej lub kilku wsi(6). Na terenach znajdujących się pod bezpośrednią opieką panującego księcia lub króla, które potocznie nazywano królewszczyzną, powszechne były fundacje z ich nakazu(7). Podobna sytuacja istniała także w olbrzymich latyfundiach kościelnych - biskupich i klasztornych. Fundatorami parafii na tych ziemiach byli biskupi lub przełożeni klasztorów, którzy w całości uposażali zakładane przez siebie kościoły parafialne(8). Natomiast do ostatniej i chyba najmniejszej grupy fundatorów - szczególne w dużych miastach - zaliczali się bogaci mieszczanie, którzy zgodnie z wymogami prawa kanonicznego fundowali kościoły w granicach swoich miast(9). Przepisy kościelne szczegółowo określały warunki, jakie stawiano fundatorom pragnącym założyć parafię. Głównie dotyczyły one spraw majątkowych, traktowanych jako pewne minimum, poniżej którego nie można było schodzić przy spisywaniu aktu fundacyjnego parafii(10).

W pierwszym etapie zakładania nowej parafii patron kościoła, którym - według podanego wcześniej podziału - mógł być panujący, osoba duchowna lub prywatna, dokonywał aktu fundacyjnego. Do niego należała budowa świątyni oraz uposażenie parafii w pewne dobra, które stanowiły jej beneficjum. W przypadku dekanatu lelowskiego trudno jest jednoznacznie ustalić istniejące tam najstarsze stosunki własnościowe, ponieważ nie zachowały się żadne dokumenty fundacyjne parafii. Można natomiast stwierdzić, że na tych terenach rozwój fundacji prywatnych rozpoczął się z chwilą rozpowszechnienia zwyczaju nadawania ziem przez panującego - księcia lub króla - w ręce prywatne(11). Moment ten otworzył nowy etap w procesie formowania się sieci parafialnej zwany okresem kościołów możnowładczych(12). Na podstawie analizy źródeł ustalić można, że najbardziej intensywny okres powstawania fundacji możnowładczych w dekanacie lelowskim przypada na przełom XIII i XIV w., kiedy to powstało 15 nowych ośrodków parafialnych(13). Jednak dopiero na podstawie XV-wiecznych przekazów źródłowych określających uposażenie parafii można w przybliżeniu odtworzyć istniejącą tam sytuację prawno-osobową. Zachowany opis parafii w Księdze uposażenia diecezji krakowskiej J. Długosza umożliwia dokonanie rekonstrukcji stosunków własnościowych, które funkcjonowały od początku istnienia parafii aż do czasu pierwszych wystąpień reformacyjnych(14).

W celu ustalenia nazwisk pierwszych fundatorów parafialnych konieczne wydaje się być dokonanie rekonstrukcji planu pierwotnego rozmieszczenia osad najstarszych rodów rycerskich. Trudno jest jednak udzielić dzisiaj jednoznacznej odpowiedzi odnośnie tego zagadnienia. Wiele przeprowadzonych tutaj badań i analiz okazało się niewystarczających, a ich materiał źródłowy bardzo wąski i niepewny. Można przyjąć, że region lelowski znajdował się w zasięgu oddziaływania kilku silnych i możnych rodów rycerskich. Do jednych z nich należał ród Odrowążów, który już w XII w. władał znacznymi obszarami ziemskimi w Małopolsce(15). Pochodzący z Czech ród Odrowążów został osadzony przez Bolesława Krzywoustego w małej śląskiej osadzie, skąd też rozwinął zasięg swojego oddziaływania. Olbrzymie latyfundia małopolskie Odrowążów mieściły się również na terenach należących do regionu lelowskiego, a w Szczekocinach znajdowało się jedno z ich najważniejszych gniazd rodowych(16).

Obok Odrowążów w północno-zachodniej Małopolsce rozwijały się także inne słynne rody rycerskie. Do najbardziej znanych, władających dużymi obszarami ziemskimi, należeli między innymi Pilawici i Śreniawici. Pomiędzy nimi dochodziło do wielu transakcji majątkowych i handlowych, stąd trudno jest czasami stwierdzić, które obszary stanowiły pierwotną własność danego rodu(17). Jest to o tyle istotne, gdyż to właśnie w gniazdach rodowych dochodziło najczęściej do fundacji najstarszych kościołów parafialnych. W miejscowościach leżących między górną Wartą i Pilicą można odnaleźć ślady obecności Śreniawitów datowane na koniec XIV w. Przypuszcza się, że byli oni fundatorami kilku parafii leżących w rejonie jurajskim(18). Średniowieczni fundatorzy parafii często nadawali zakładanym przez siebie kościołom imię świętego, który był niejako patronem rodu. Jest to więc kolejny ślad umożliwiający odtworzyć listę najstarszych fundatorów parafii(19). Fundacje rycerskie nie trwały jednak zbyt długo. Razem z przeobrażeniami gospodarczymi i politycznymi w czasach Kazimierza Wielkiego zmieniały się również stosunki własnościowe w parafiach dekanatu lelowskiego. Dochodziło do fundacji nowych kościołów, a stare przechodziły w ręce nowych właścicieli(20).

W dekanacie lelowskim przeważały fundacje szlacheckie, które obejmowały 24 parafie założone do końca XIV w. Fundatorami 4 parafii była strona kościelna, a tylko w dwóch przypadkach władza państwowa(21).

U epoce odrodzenia umysłowego, kulturowego i religijnego wyraźnie wzrósł poziom wykształcenia w szerokich warstwach polskiej szlachty. Zmieniła się dysproporcja między nimi a duchowieństwem. Odtąd patron kościoła czuł o wiele bardziej ciążącą na nim odpowiedzialność za duchowy rozwój podległej mu parafii. Natomiast z drugiej strony, panujące w ówczesnej Rzeczypospolitej stosunki polityczne i społeczne stwarzały bardzo sprzyjający klimat dla rozwoju reformacji. Był to, jak dowodzi wielu historyków, okres walki średniej klasy szlacheckiej nie tylko z królem oraz magnaterią, ale przede wszystkim z bogatym duchowieństwem. Jedną z cech tego ruchu, który w konsekwencji doprowadził do wykształcenia się w Polsce nowego ustroju tzw. demokracji szlacheckiej, był głęboki i tradycyjny antyklerykalizm(22).

W XVI w. w momencie wzrostu zainteresowań płynącymi z Zachodu ideami religijnymi, stosunki własnościowe w parafiach miały niezwykle ważny wpływ na powstawanie nowych ośrodków kościelnych opowiadających się po stronie reformacji. W miejscowościach, gdzie patron kościoła parafialnego stawał się zwolennikiem dokonujących się przemian religijnych, parafia w stosunkowo szybkim czasie zamieniała się w zbór protestancki. Republikańsko nastawionej szlachcie, która niechętnie uiszczała dziesięciny oraz występowała przeciwko zbytniemu uprzywilejowaniu duchowieństwa, ze wszystkich nurtów reformacyjnych najbardziej odpowiadał kalwinizm(23). Jego demokratyczny charakter oraz przyzwolenie na ingerowanie w podejmowane przez struktury władzy kościelnej decyzje był nie tylko bardziej korzystny od strony materialnej, ale też lepiej odpowiadał mentalności polskiej szlachty, która w szczególny sposób ceniła sobie "złotą wolność"(24).
______________________________

1) Litak, Struktura i funkcja parafii, dz. cyt., s. 267 nn; Zachorowski, dz. cyt., s. 284 n.
2) Por. Weiss, dz. cyt., s. 12 nn; D. Wojtyska, Lekowo. Dzieje kościoła i parafii, "Studia Płockie" 1:1973, s. 198 nn.
3) Litak, Struktura i funkcja parafii, dz. cyt., s. 272.
4) Michael, dz. cyt., s. 208; Schmid, dz. cyt., s. 54; U. Stutz, Geschichte des kirchlichen Benefizialwesen, Berlin 1895, s. 248.
5) Litak, Struktura i funkcja parafii, dz. cyt., s. 291 n.
6) M. Sczaniecki, Nadania ziemi na rzecz rycerzy w Polsce do końca XIII wieku, Poznań 1938, s. 75 nn.
7) Tamże, s. 121.
8) Litak, Struktura i funkcja parafii, dz. cyt., s. 297.
9) Tam¿e, s. 301.
10) U. Stutz, Geschichte des kirchlichen Benefizialwesen, Berlin 1895, s. 248.
11) Sczaniecki, dz. cyt., s. 84.
12) Wiśniowski, Rozwój organizacji parafialnej, dz. cyt., s. 240.
13) MPV I, s. 138.
14) LB II, s. 217.
15) Zob. M. Cetwiński, Rycerstwo śląskie do końca XIII w. - pochodzenie, gospodarka, polityka, Wrocław 1980; Sczaniecki, dz. cyt., s. 119.
16) Do znanych ludzi z rodu Odrowążów należeli biskup krakowski Iwo - człowiek wybitnie wykształcony oraz dobry organizator struktur kościelnych diecezji krakowskiej w wiekach średnich i Jacek - dominikanin, kanonizowany przez Kościół Rzymsko-katolicki pod koniec XVI w. Odrowążowie fundowali liczne kościoły i klasztory także w regionie częstochowskim. Znaną fundacją biskupa Iwona był klasztor kanoników regularnych w Mstowie, uposażony w 1220 r. Por. KDMP II, nr 385, s. 27 n; K. Górski, Ród Odrowążów w wiekach średnich, "Rocznik Heraldyczny" 8:1928, s. 11-20.
17) F. Piekosiński, Rycerstwo polskie wieków średnich, t. 3, Kraków 1901, s. 229.
18) Tamże, s. 229.
19) Kumor, Sieć parafialna w diecezji krakowskiej w świetle badań Liber Beneficiorum Jana Długosza, RTK 29:1982, z. 4, s. 21 nn. 
20) Wójcik K., "Prawa parafialne" według polskiego ustawodawstwa partykularnego do r. 1564, RTK 3:1957, z. 2, s. 167 n.
21) Por. LB II, s. 217-222.
22) S. Litak,  Od Reformacji do Oświecenia. Kościół katolicki w Polsce nowożytnej, Lublin 1994,  s. 37 nn.
23) Na temat genezy konfliktu między polskim rycerstwem, a późnej szlachtą, odnośnie wywiązywania się z obowiązku uiszczania dziesięciny pisze M. Wyszyński, Ze studiów nad historią dziesięciny w Polsce średniowiecznej, Lwów 1929.
24) Litak, Od Reformacji do Oświecenia, dz. cyt., s. 42 n.

Komentarze (0)


Kosciol.pl
http://www.kosciol.pl/article.php/20030115012330667