Świątynie parafialne w Małopolsce Północnej w okresie reformacyjnym

czw, 16 sty 2003, 00:13:50

Autor: Robert Opala

Potrzeba posiadania pewnej przestrzeni w celu sprawowania kultu religijnego w szczególny sposób uwidoczniła się na poziomie tej najmniejszej, a zarazem podstawowej jednostki administracji kościelnej, jaką w okresie późnego średniowiecza była parafia. Wspomniana potrzeba istnienia fizycznej przestrzeni w celu sprawowania kultu religijnego nie może jednak obejmować tylko i wyłącznie określonych ram architektonicznych i budowlanych, których użyteczność zdominowana byłaby tylko od strony jej funkcjonalności technicznej. Wypływa to bowiem z faktu, że kształt owej fizycznej przestrzeni budowli sakralnych  zakorzeniony jest w samej liturgii. To sam ryt sprawowanego kultu posiada już w sobie wymiary architektoniczne.

Istnieje nawet pewien rodzaj "doksologii kamieni", określającej architektoniczny charakter budowli sakralnych, stanowiących szczególne miejsce spotkania wiernych z Bogiem. W tym względzie nie istnieją zbyt dalekie rozbieżności doktrynalne w rozumieniu swoistej "teologii świątyni" w myśli przedreformacyjnej oraz tej, która wyrosła z pnia reformacji. Traktowanie świątyni jako szczególnego miejsca spotkania wiernych z żywym Bogiem jest bliskie wszystkim tradycjom chrześcijańskim. Istniejące różnice architektoniczne w wystroju budynków kościelnych wynikają już raczej z odmiennych koncepcji pobożnościowych w duchowości katolickiej i protestanckiej. Te różnice jednak zaznaczyły się dopiero w wiekach późniejszych(1).

W parafiach dekanatu lelowskiego w okresie przedreformacyjnym kościoły parafialne wyznaczały centralne miejsce życia religijnego parafii. Różny był wiek, wielkość oraz wystrój architektoniczny istniejących w dekanacie świątyń parafialnych. Niestety najstarsze dokumenty archiwalne nie podają pełnych opisów pierwszych kościołów. Liber Beneficiorum Jana Długosza podaje najwyżej czy dana parafia posiadała kościół drewniany czy murowany, patrona świątyni oraz - chociaż rzadko - jej budowniczego i fundatora.

Pierwsze świątynie parafialne dekanatu lelowskiego zbudowane były na przełomie XIII i XIV w. Nie należy jednak odrzucać poglądów, że niektóre - a szczególnie te znajdujące się w najstarszych centrach osadniczych i administracyjnych regionu - zbudowano już w XII w. F. Sobieszczański podaje, że znanym fundatorem kościołów w rejonie jurajskim był możny ród Odrowążów(2). Natomiast o wiele wiarygodniejszym przekazem wydaje się być dokument uposażeniowy parafii dekanatu lelowskiego z 1440 r., na podstawie którego można postawić hipotezę, że wybitnym budowniczym najstarszych kościołów na Śląsku i w Małopolsce był Piotr Dunin Włostowic. Niektórzy badacze tego problemu sądzą jednak, że przypisywanie tego dzieła słynnemu palatynowi Bolesława Krzywoustego, który prawdopodobnie ufundował około 70 świątyń, było tylko wielkim pragnieniem Jana Długosza - autora tego dokumentu - aby podnieść znaczenie tego na wpół legendarnego możnowładcy(3). Na przełomie XIII i XIV w. w rejonie jurajskim doszło do dużej transakcji majątkowej między Odrowążami i Śreniawitami, którzy rozpoczęli w ten sposób budowę kilku kolejnych kościołów(4). Należy jednak stwierdzić, że w sytuacji, gdy w zbiorach archiwalnych nie zachowały się żadne akty fundacyjne najstarszych kościołów, nie da się do końca ustalić kto był ich budowniczym. Nawet dokumenty wizytacyjne parafii dekanatu lelowskiego z XVII i XVIII w. jednoznacznie stwierdzają, że nieznane są imiona fundatora i rok fundacji wielu kościołów w dekanacie(5).

Patronat nad poszczególnymi kościołami parafialnymi posiadali właściciele miejscowości, w której znajdowała się dana świątynia. Z reguły były one budowane na wzniesieniach, w miejscach widocznych w promieniu kilku kilometrów. Natomiast generalnie w całej Polsce najstarsze kościoły chrzcielne stawiano w pobliżu rzek lub potoków, poświęcając je św. Janowi Chrzcicielowi. W diecezji krakowskiej patrocinum tego świętego było także nadawane najstarszym kościołom parafialnym(6). Na terytorium dekanatu lelowskiego istniały tylko dwa kościoły poświęcone Janowi Chrzcicielowi: w Potoku i Przyrowie(7). Fundacja potocka należała rzeczywiście do najstarszych i można ją zaliczyć bez problemu do jednych z pierwszych kościołów chrzcielnych w tym rejonie, natomiast kościół w Przyrowie leżący nad rzeką Wiercicą pochodzi dopiero z w. XV, jednak patronat św. Jana Chrzciciela jest być może jedynym śladem wskazującym na pierwotne znaczenie tego miejsca, w którym w przeszłości dokonywano chrztów.

W pobliżu większości kościołów parafialnych krzyżowały się główne drogi, które w naturalny sposób tworzyły rynek lub inny wolny plac. Średnia odległość z kościoła do wszystkich miejscowości parafialnych nie przekraczała 1,5 mili w południowej części dekanatu oraz 3 mil w jego części północnej(8).

Różny styl architektoniczny reprezentowały istniejące w XVI w. kościoły parafialne dekanatu lelowskiego. Ślady romańskie odkryto w kościele w Lelowie(9). W stylu gotyckim zbudowane były kościoły w Lelowie, Kłobucku, Mstowie, Potoku, Kromołowie, Koniecpolu, Krzepicach i Szczekocinach. Ponieważ jedynym budulcem większości tych świątyń był występujący na Jurze biały kamień wapienny, często ulegał zatraceniu gotycki wystrój tych budowli. Zresztą liczne remonty i przebudowy niszczyły pierwotny styl architektoniczny kościołów, a ich gotycki charakter ulegał zatarciu(10). W okresie przedreformacyjnym w dekanacie lelowskim było również 11 kościołów drewnianych(11).

Większość kościołów dekanatu lelowskiego nie należała do dużych. Z reguły były to budowle jednonawowe z jednym ołtarzem głównym i dwoma bocznymi. Świątynie uważane za najstarsze w regionie posiadały bardzo ciekawe prezbiteria, które razem z pozostałą częścią kościoła zbudowane były na fundamencie tworzącym kształt krzyża. Podłoga w kościołach była drewniana lub cementowa. Na jednej ze stron ściany bocznej kościoła lub prezbiterium znajdowało się wejście do zakrystii, natomiast po przeciwnej stronie kościoła - wsparte na kolumnach - pomieszczenie dla chóru, gdzie ulokowane były także organy. W większych świątyniach dobudowywano z czasem kaplice, ale dokonywało się to raczej w wiekach późniejszych. Natomiast w każdym kościele - jako stałe wyposażenie w sprzęt liturgiczny - ulokowane były budowle ołtarzowe oraz chrzcielnice, z których część należała częstokroć do dość starych zabytków(12).

Świątynie parafialne były też narażone na różnego rodzaju zniszczenia, pożary, grabieże, itp. W XV w. całkowitemu zniszczeniu uległy kościoły w Chrząstowie i Mstowie. Ich funkcje religijne przejęły wybudowane kilka lat wcześniej nowe kościoły parafialne lub klasztorne. W okresie tuż przed reformacją i w czasie samej reformacji doszło do kilku przypadków włamania i grabieży: w 1553 r. w Potoku oraz w 1557 r. w Podlesiu. Trudno jest jednak dzisiaj ustalić, czy były to rzeczywiście akty o charakterze kryminalnym, czy też czyny powstałe w wyniku rosnących nastrojów antykościelnych, które tak często pojawiały się szczególnie w połowie XVI w.(13).

Kościoły parafialne w dekanacie lelowskim w swojej historii przechodziły wiele renowacji oraz prac remontowych. Niestety nie odnotowały tego żadne z istniejących dokumentów, które powstały przed w. XVI. Dopiero protokoły wizytacyjne z XVII i XVIII w. przekazują bardzo szczegółowe informacje o tych przedsięwzięciach.

Wiele najstarszych kościołów parafialnych dekanatu lelowskiego przetrwało do dnia dzisiejszego. Świadczy to o dużej troskliwości ich gospodarzy oraz ludności, która do tych świątyń uczęszczała przez stulecia. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że w niektórych z nich zachowały się pamiątki wskazujące na obecność zwolenników idei reformacyjnych, którzy użytkowali je zgodnie z ich pierwotnym przeznaczeniem. Były to napisy i sprzęt kościelny znaleziony w kościele w Kromołowie i Włodowicach(14). Po okresie reformacji wszystkie kościoły dekanatu lelowskiego zbudowane przed w. XVI powróciły do Kościoła Rzymsko-katolickiego, a większość z nich jest użytkowana w celach religijnych aż do czasów współczesnych.

____________________

 

 

1) Por. B. Nadolski, Liturgika, t. IV, Poznań 1992, s. 92 n.

2) F. M. S., EOlg., 241 n.

3) AACz, AV 1782, bez sygn., k. 24, 27, 29-32, 45, 56.

4) F. Piekosiński, Rycerstwo polskie wieków średnich, t. 3, Kraków 1901, s. 229.

5) M.in. mówi o tym dokument wizytacyjny parafii dekanatu lelowskiego z 1739 r. Por. AKMK, AV 26:1739, k. 69, 84, 127; AV 32:1748, k. 175, 197, 322.

6) B. Kumor, Sieć parafialna w diecezji krakowskiej w świetle badań Liber Beneficiorum Jana Długosza, RTK 29:1982, z. 4, s. 38.

7) LB II, s. 202, 216.

8) Obliczenia dokonano na podstawie: LB II, s. 197-222.

9) Wiśniewski, dz. cyt., s. 178.

10) Kat. zab. szt. Pol., t. VI, z. 4, s. 12, 17, 21, 28, 29, 32, 37, 45, 47, 54.

11) Por. LB II, s. 197-222.

12) Kat. zab. szt. Pol., t. VI, z. 4, s. 12, 17, 21, 28, 29, 32, 37, 45, 47, 54.

13) AKapMK, AVCap. 15:1598, k. 137, 142.

14) Wiśniewski, dz. cyt., s. 172, 254.

Komentarze (0)


Kosciol.pl
http://www.kosciol.pl/article.php/20030116001350604