Ekumenizm, Chrześcijaństwo, Religia - Ekumeniczny Serwis Informacyjny

Stan małopolskich parafii katolickich podczas reformacji

Katolickie ośrodki parafialne w Małopolsce w szczególny sposób odczuły postępujące przemiany reformacyjne. Nie inaczej było też w parafiach dekanatu lelowskiego, w którym - według zachowanych źródeł - zauważa się wiele ograniczeń lub nawet całkowity zanik działalności duszpasterskiej. Na podstawie wizytacji dekanatu lelowskiego przeprowadzonej w latach 1596-1598 z polecenia biskupa krakowskiego kardynała J. Radziwiłła można zrekonstruować, które z parafii całkowicie przestały funkcjonować w okresie reformacji. Jak podaje wizytator biskupi ks. Krzysztof Kazimierski nie działały wówczas parafie w Kromołowie, Parzymiechach, Podlasiu, Potoku, Przyłęku, Szczekocinach i Włodowicach. Natomiast duże utrudnienia w prawidłowym wykonywaniu obowiązków duszpasterskich przeżywały parafie w Ogrodzieńcu i Mstowie(1).

          Na podstawie licznej korespondencji, jaka była prowadzona między dziekanem lelowskim ks. H. Zaczewskim a kurią biskupią w Krakowie, w latach 1564-1569 poważny kryzys dotknął także parafie zlokalizowane w północno-wschodniej części dekanatu, a to z powodu silnego oddziaływania jednego z najbardziej znanych małopolskich ośrodków reformacyjnych w Seceminie. Główna siedziba Szafrańców leżała zaledwie kilka kilometrów od wschodniej granicy dekanatu lelowskiego, a jeszcze tak niedawno w ogóle posiadała związki organizacyjne z tą właśnie jednostką administracji kościelnej. Jak podają źródła, okoliczna szlachta zamieszkująca sąsiednie parafie w dekanacie w Lelowie w dużej części sympatyzowała z ideami kalwińskimi lub należała wręcz do zboru w Seceminie(2). Szlachta ta, zwana często szlachtą zagrodową, była zbyt biedna oraz zbyt słaba, aby założyć swój własny zbór w zamieszkiwanych przez siebie miejscowościach. Nie było to zresztą aż tak priorytetową sprawą, gdyż bez trudu mogli oni brać udział w odbywających się w Seceminie nabożeństwach kalwińskich oraz różnego rodzaju spotkaniach zborowych. Nazwiska niektórych z tych osób można odnaleźć w zachowanych aktach oficjałatu okręgowego w Lelowie(3).

          Katolickie kościoły parafialne były z reguły zamykane w momencie powstania w tym samym miejscu zboru protestanckiego. Przyczyną tego stanu rzeczy była ich zależność od miejscowych właścicieli ziemskich, którzy jednocześnie patronowali parafiom znajdującym się na terenie ich posiadłości. W chwili zarzucenia wyznania katolickiego stawali się oni prawnymi opiekunami zborów kalwińskich. Od tego czasu dotychczasowe świątynie oraz beneficja parafialne przechodziły częstokroć na własność zborów. W Małopolsce zdarzały się co prawda przypadki, że szlachta przechodząca na kalwinizm nie przestawała - zgodnie z obowiązującym prawem patronatu - opiekować się parafiami katolickimi(4). Z terenu dekanatu lelowskiego znany jest tylko jeden taki przypadek, w którym kalwiński właściciel Kromołowa i Włodowic Seweryn Bonar zgodził się utrzymywać proboszcza dla katolickich mieszkańców swoich posiadłości. Przypuszczalnie jednak zamierzenie to nie zostało zrealizowane, gdyż przez cały czas trwania reformacji parafie katolickie w tych miejscowościach w ogóle nie funkcjonowały(5).

          Ludność wiejska w zdecydowanej większości należała do wyznawców Kościoła katolickiego. Nie inaczej było także w północno-zachodniej Małopolsce, gdzie - oprócz wystąpień zbuntowanej ludności we wsi Potok - nie odnotowano żadnych wydarzeń, które mogłyby sugerować jej reformacyjny charakter(6). Zamieszkująca dekanat lelowski w okresie reformacji katolicka ludność wiejska korzystała z opieki duszpasterskiej w tych parafiach, w których reformacja nie przyczyniła się do powstania żadnych zmian instytucjonalnych. Poziom tej opieki był bardzo niski i w konsekwencji sprowadzała się ona do kilku podstawowych czynności religijnych, jak: chrzest, ślub, pochówek, a także od czasu do czasu niedzielna lub świąteczna msza św. Przyczyną tego stanu rzeczy była bardzo trudna sytuacja Kościoła katolickiego w tamtym okresie. Kościół był w stanie głębokiego kryzysu i nawet po zakończeniu obrad soboru w Trydencie w 1563 r. na długo nie potrafiono znaleźć sił na wyjście z tego impasu. Zachowane akta czynności biskupów krakowskich zwracają uwagę na dwa istotne aspekty z życia w parafiach katolickich dekanatu lelowskiego w okresie reformacji. W 1574 r. bp Filip Padniewski dwukrotnie zalecił mieszkańcom heretyckich Włodowic i Kromołowa, aby na niedzielne i świąteczne msze udawali się do sąsiedniej parafii w Mrzygłodzie(7). Podobne zalecenie powtórzył w 1598 r. bp Jerzy Radziwiłł. Tym razem rada biskupa dotyczyła mieszkańców wsi Ponik, Potok i Sielce w południowej części parafii w Potoku, którzy powinni byli korzystać z posługi duchowej, uczęszczając na nabożeństwa do sąsiedniej parafii w Niegowie. Pismo biskupie, które cytuje wizytator parafii, wyraźnie wskazuje na fakt całkowitego zaniku funkcjonowania kościoła parafialnego w Potoku, a także na dużą liczbę heretyków we wsi(9). Prawdopodobnie wiązało się to z wydarzeniami z 1551 r., gdzie w niedługim czasie - jak można przypuszczać - niektórzy chłopi potoccy zostali jednak członkami miejscowego zboru kalwińskiego(10). Pewnym potwierdzeniem tego stanu rzeczy wydaje się być przekaz pochodzący z 1748 r., kiedy to wizytator biskupi ks. Adam Komorowski, pełniący również obowiązki prepozyta katedry krakowskiej, donosił, że we wsi Potok wśród ludności wiejskiej mieszkało 7 dysydentów protestanckich. Przypuszczalnie ludzie ci byli potomkami uczestników tamtego pamiętnego wydarzenia(11).

          W okresie reformacji w dekanacie lelowskim, oprócz wielu przykładów postępującego kryzysu parafii katolickich można wskazać także na całkiem odmienne wydarzenia i fakty, które miały miejsce w niektórych miejscowościach. W r. 1559 w parafii Leśniów został wybudowany nowy kościół murowany, który ufundował Jan Koniejski z Pilicy za łaski otrzymane od Najświętszej Marii Panny. W wybudowanym kościele umieszczono figurkę Matki Bożej, która do dnia dzisiejszego stanowi centrum kultu maryjnego w tym regionie(12). Natomiast w r. 1552, czyli podczas największego nasilenia się małopolskiej reformacji, kasztelan wieluński Krzysztof Porębski wybudował w Leśniowie drugi marmurowy kościół pod wezwaniem św. Judy i Szymona Apostołów. Kościół ten przekazał następnie w użytkowanie miejscowej parafii katolickiej(13). Niezależnie od wzrastającej w siłę reformacji niektóre parafie powiększały swoje posiadłości. Tym samym podnosił się stan posiadania ich proboszczów. W 1543 r. ks. Paweł, proboszcz parafii w Zrębicach, otrzymał od Marcina Myszkowskiego, kasztelana wieluńskiego, sadzawkę w dobrach Choroń na rzece Sucha. Za otrzymaną darowiznę proboszcz zrębicki był zobowiązany odprawiać dwie msze w roku w intencji zbawienia duszy ofiarodawcy(14). Akta wizytacyjne kardynała Radziwiłła z 1596 r. podają, że w Choroniu znajduje się murowana kaplica z 3 ołtarzami, w której brakuje sprzętu liturgicznego. W kaplicy tej, która nie była jeszcze konsekrowana, od kilku już lat nie odprawiano stałych nabożeństw. Ta nieużytkowana świątynia - jak podają źródła biskupie - została  wybudowana w latach 1560-1570 w celu umożliwienia ludności katolickiej z zajętych przez protestantów parafii udział w nabożeństwach oraz innych katolickich obrzędach religijnych(15). Tego rodzaju praktyki nie trwały jednak zbyt długo i tak na przykład ludność parafii w Przybynowie, będącej w rękach ewangelickiej rodziny Przybynowskich, z nieznanego bliżej powodu zaprzestała w ogóle uczęszczać na niedzielne msze do kaplicy w Choroniu(16).

          Najbardziej znamiennym wydarzeniem dla Kościoła katolickiego na obszarze dekanatu lelowskiego w okresie reformacji była erekcja nowych parafii w Żarkach oraz Olsztynie. Ta pierwsza nie była aktem zbyt złożonym, ponieważ od wielu już lat działalność duszpasterską w tym mieście prowadzili jasnogórscy paulini, stąd też parafia ta, założona w 1551 r., była w dużej części ich własną fundacją(17). Natomiast akt erekcji kościoła parafialnego przy królewskim zamku w Olsztynie miał miejsce w r. 1552 w obecności abp. Mikołaja Dzierzgowskiego - prymasa Polski oraz wielu dostojników dworu królewskiego. Dokonało się to zgodnie z wolą króla Zygmunta Augusta jako akt dobrej woli monarchy wobec załogi królewskiej twierdzy obronnej w Olsztynie(18).

          Większość parafii katolickich dekanatu lelowskiego, które nie dostały się w ręce zwolenników reformacji, przeżywało także duży kryzys materialny. Świeccy opiekunowie kościołów z reguły nie wywiązywali się ze swoich obowiązków patronackich. Nie płacili proboszczom i pozostałym prebendarzom dziesięcin oraz zalegali z wypłacaniem zaległego uposażenia dostarczanego w pieniądzu i naturze. Źródła wymieniają wiele przypadków toczących się procesów sądowych pomiędzy proboszczami a patronami parafii. W dekanacie lelowskim do takich sporów dochodziło często w Niegowie, Przybynowie, Goleniowie, Drochlinie, Nakle, Rokitnie, Obiechowie, Irządzach i Żórawiu. W aktach oficjałatu lelowskiego w latach 1530-1568 zanotowano 36 takich przypadków(19).

          Innym ciekawym przypadkiem postępującego kryzysu Kościoła Rzymsko-katolickiego było opuszczanie parafii przez proboszczów. Z akt bp. Jana Konarskiego dowiadujemy się na przykład, że w 1524 r., a więc na samym początku pierwszych wystąpień reformacyjnych, opuścił swoją plebanię i więcej do niej nie powrócił proboszcz w Przyrowie ks. Walerian Siepietowski. Kuria krakowska w liście do dziekana lelowskiego skarżyła się, że nic nie wie o miejscu jego nowego pobytu(20). Taka sama sytuacja powstała w 1565 r., gdy ks. Jan Zapłatek z parafii w Wilkowiecku zniknął jednej nocy nic nikomu nie mówiąc(21). Wydaje się, że przyczyną tego stanu rzeczy było po prostu niskie uposażenie niektórych proboszczów w okresie reformacji i zapewne próbowali oni na własną rękę znaleźć dla siebie bardziej intratną posadę.

          Do istotnych aspektów aktywności duszpasterskiej parafii katolickich należą instytucje parafialne, które odpowiadają za różne formy działalności opiekuńczej, oświatowej i religijnej parafii. Do tego rodzaju instytucji parafialnych zalicza się szpitale, szkoły, altarie, bractwa i inne. W okresie reformacji działalność tego rodzaju instytucji nie była jeszcze tak mocno rozwinięta(22). W diecezji krakowskiej do ich zakładania przystąpiono dopiero po soborze w Trydencie z polecenia bp. Bernarda Maciejowskiego z 1601 r.(23). Niemniej nieliczne źródła kościelne wspominają o funkcjonowaniu niektórych z tych instytucji jeszcze przed soborem. Kilka z nich istniało także na obszarze dekanatu lelowskiego. Problem ten jest jednak szczegółowo omówiony w innych fragmentach pracy(24).

          Podsumowując należy stwierdzić, że funkcjonowanie parafii katolickich w dobie reformacji w różnym stopniu odbiegało od przyjętych wzorców. Większość z nich znajdowała się w stanie głębokiego kryzysu, a niektóre w ogóle zaprzestały swojej działalności. Były jednak i takie, które w okresie reformacji wykazywały się pewną stabilnością, a nawet powiększały swój potencjał gospodarczy poprzez pozyskiwanie nowych uposażeń, budowę nowych kościołów oraz zakładanie szkół, szpitali i innych instytucji parafialnych. W okresie największej fali reformacyjnej założono nowe parafie w Żarkach i w Olsztynie, trudno więc stwierdzić, że na wszystkich odcinkach życia kościelnego Kościół katolicki doświadczał tylko i wyłącznie ograniczenia swoich wpływów. Nie można także nie doceniać wkładu katolickiej organizacji parafialnej w rozwój życia religijnego, społecznego, a zwłaszcza politycznego. To przecież parafia w dalszym ciągu stanowiła podstawową jednostkę administracyjną zarówno w strukturze kościelnej jak i państwowej. Parafia - jako najmniejsza komórka organizacyjna - była jednak odbiciem stanu Kościoła katolickiego w Polsce. W niej spotykały się tendencje ogólnokościelne z partykularnymi. Dochodziło w niej do konfrontacji nauczanych przez Kościół Rzymsko-katolicki idei religijno-społecznych z rodzącą się kulturą sarmacką Rzeczypospolitej szlacheckiej. Parafia pełniła funkcję religijną, ale powiązane z nią były także funkcje oświatowe, opiekuńcze oraz ogólnospołeczne, które często wiodły swój niezależny żywot pomimo przeżywanej powszechnie zapaści oraz ogólnego kryzysu tożsamości kościelnej. Należy jeszcze raz podkreślić, że nawet w tym trudnym dla parafii katolickiej okresie nie przestawała być ona jednostką organizacyjną ściśle podporządkowaną nadrzędnym formom strukturalnym państwa polskiego. W wielu przypadkach spełniała ona bowiem funkcję komplementarną w odniesieniu do administracji państwowej. Pełniła też odpowiednie funkcje w ramach posiadłości rodowych, zwłaszcza jako centrum własności szlacheckiej(25).

          Wszystkie współczesne opracowania historyczne opisujące dzieje polskiej reformacji przyznają zgodnie, że Kościół Rzymsko-katolicki, jeżeli chodzi o parafie, poniósł dość duże straty. Zmieniająca wyznanie szlachta przekazywała uposażenie parafii katolickich zakładanym przez siebie zborom protestanckim. Ogólnie w całej Małopolsce około 65% kościołów parafialnych zachowało swój status. Ta sama liczba odnosi się również do parafii dekanatu lelowskiego. Do rewindykacji utraconych budynków kościelnych oraz beneficjów przystąpiono zaraz po konsolidacji sił katolickich jeszcze w okresie trwania obrad soboru trydenckiego. Kościoły te odzyskiwano w różny sposób, a czas ich funkcjonowania jako zborów protestanckich wahał się zaledwie od 20 do 60 lat. Na drodze sądowej starano się wykazać, że jedynym ich prawnym właścicielem jest Kościół Rzymsko-katolicki. Argument ten miał bardzo ważne znaczenie, gdy odzyskiwano już nie budynki ale ludzi, którzy byli potomkami zwolenników reformacji, a w swoich dobrach, korzystając z prawa patronatu kościelnego, zamykali stare parafie i zakładali w ich miejsce protestanckie zbory(26). W dekanacie lelowskim w tym okresie nie odbyła się żadna rozprawa sądowa o zwrot kościoła parafialnego, gdyż w większości zwracano je Kościołowi Rzymsko-katolickiemu w sposób dobrowolny. A czynili to spadkobiercy i następcy tych, którzy kiedyś z taką pasją oddawali się ideom J. Kalwina i F. Socyna. W miejsce likwidowanych w pośpiechu zborów przywracano parafie katolickie. Najczęściej do takich aktów dochodziło na przełomie XVI i XVII w., kiedy to zaczynała rosnąć w siłę potrydencka akcja katolicka zwana kontrreformacją. Problematyka ta będzie już jednak zaprezentowana w kolejnym rozdziale(27).

_______________________________

1) AKapMK, AVCap. 15, 1598, k. 15, 24, 27, 29-45, 47.
2) Kancelaria biskupia w Krakowie odnotowała, że dziekan lelowski w korespondencji z kurią krakowską trzykrotnie informował o częstych wyjazdach w niedziele i święta szlachty z parafii w Goleniowie i Nakle do Secemina, którzy - tym samym - nie przychodzili na msze do miejscowych kościołów parafialnych. AKMK, AEp. 29, k. 54, 72, 83.
3) Za sprawą proboszczów w Goleniowie i Nakle oficjałat okręgowy w Lelowie dowiedział się, że rodziny Krzelowskich, Jeziorowskich, Chlewickich i Bichniowskich prawie w każdą niedzielę jadą całą gromadą do Secemina i nikogo z nich nie widać w kościele na miejscu. ADK, AOf. Lelov., k. 47-48.
4) Wiele cennych uwag o sytuacji szlachty ewangelickiej w Małopolsce przytaczają: Kriegseisen, dz. cyt., s. 57-68; H. Kowalska, Działalność reformatorska Jana Łaskiego w Polsce 1556-1560, Wrocław 1969. O stosunkach na linii plebania - dwór szlachecki zob. J. Kłoczowski, L. Müllerowa, J. Skarbek, dz. cyt., s. 79-95. 
5) AKMK, AEp. 29, k. 109.
6) Por. Rozdz. IV, par. 1; W. Urban, Chłopi wobec reformacji w Małopolsce w drugiej połowie XVI w., Kraków 1959; tenże, Praktyczna działalność Braci Polskich wobec chłopów, ORwP 5:1960, s. 309-333.
7) AKMK, AEp. 29:1574, k. 117.
8) AKapMK, AVCap. 15:1598, k. 74.
9) Por. przypis 6.
10) AKMK, AV 32:1609-1614, k. 215.
11) Wiele cennych materiałów źródłowych z archiwów parafialnych podaje Wiśniewski, dz. cyt., s. 508.
12) Wiśniewski, dz. cyt., s. 490.
13) Wiśniewski, dz. cyt., s. 32.
14) AKapKM, AVCap. 15:1598, k. 54.
15) AKMK, AVCap. 15:1598, k. 327.
16) Tamże, k. 327.
17) Wiśniewski, dz. cyt., s. 268 n. (Tekst zachowanego dokumentu erekcyjnego parafii w Olsztynie znajduje się na stronie 265).
18) Zob. par. 1 niniejszego rozdziału. Por. ADK, AOf. Lelov., k. 25, 143, 176, 198, 253, 372, 379.  
19) AKMK, AEp. 7, k. 64.
20) AKMK, AEp. 29, k. 48.
21) Por. E. Wiśniowski, Sieć szkół parafialnych w Wielkopolsce i Małopolsce w początkach XVI w., RH 15:1957, z. 2, s. 85 nn; E. Wyczawski, Studia nad zewnętrznymi dziejami kościelnymi w Małopolsce u schyłku XVI w., PK 7:1964, s. 53 nn; S. Litak, Struktura i funkcje parafii w Polsce, s. 427 nn.
22) Decretales III, s. 81.
23) Zob. Rozdział 2, paragraf 4: Instytucje kościelne.
24) Litak, Struktura i funkcja parafii, dz. cyt., s. 427 nn.
25) Kriegseisen, dz. cyt., s. 59 nn. Niezwykle ciekawy przyczynek opisujący cały proces upadku jednego z małopolskich zborów ewangelicko-reformowanych w Szczepanowicach pod Tarnowem, będącego własnością rodu Chrząstowskich podaje M. Wajsblum, Ex regestro arianizmi, s. 144 - 408.
26) Wszystkie kościoły parafialne w dekanacie lelowskim Kościół katolicki odzyskał przed rokiem 1625. Specjalną relację w tej sprawie przesłał do Rzymu biskup Marcin Szyszkowski. Zob. W. Müller, Diecezja krakowska w relacjach biskupów z XVII-XVIII wieku, RH 13:1965, z. 2, s. 68.



Opcje Artykułu

Trackback

Trackback URL for this entry: http://www.kosciol.pl/trackback.php/20030121131630888

No trackback comments for this entry.
Stan małopolskich parafii katolickich podczas reformacji | 0 komentarzy
Komentarze należą do osób, które je zamieściły. Nie bierzemy odpowiedzialności za ich treść.

Szukaj

Menu Użytkownika





Nie masz jeszcze konta? Załóż sobie Nowy Użytkownik
Nie pamiętasz hasła?

Polecamy





EWST.pl
Senior.pl
e-commerce.pl
com-media.pl
egospodarka.pl

Facebook

Patronat Kosciol.pl


Piotr Lorek, Motyw wygnania a doktryna piekła w Nowym Testamencie


Gorące tematy



  • Wszystkich Świętych i Halloween
  • In vitro
  • Tadeusz Rydzyk i Radio Maryja
  • Lustracja
  • Kreacjonizm i ewolucjonizm
  • Harry Potter
  • Pedofilia i molestowanie
  • Aborcja
  • Eutanazja
  • Homoseksualizm
  • Unieważnienie, stwierdzenie nieważności małżeństwa
  • Sonda

    Czy stosowanie kary śmierci jest zgodne z postawą chrześcijańską?

    1/1: Czy stosowanie kary śmierci jest zgodne z postawą chrześcijańską?

    Zdecydowanie tak 83,05%
    Raczej tak 1,66%
    Raczej nie 2,91%
    Zdecydowanie nie 11,65%
    Nie wiem 0,73%

    | 4,266 głosów | 0 komentarzy

    Wydarzenia

    W najbliższym czasie nie ma żadnych wydarzeń