Stan ma這polskich parafii katolickich podczas reformacji

wto, 21 sty 2003, 13:16:30

Autor: Robert Opala

Katolickie o鈔odki parafialne w Ma這polsce w szczeg鏊ny spos鏏 odczu造 post瘼uj帷e przemiany reformacyjne. Nie inaczej by這 te w parafiach dekanatu lelowskiego, w kt鏎ym - wed逝g zachowanych 廝鏚e - zauwa瘸 si wiele ogranicze lub nawet ca趾owity zanik dzia豉lno軼i duszpasterskiej. Na podstawie wizytacji dekanatu lelowskiego przeprowadzonej w latach 1596-1598 z polecenia biskupa krakowskiego kardyna豉 J. Radziwi陶a mo積a zrekonstruowa, kt鏎e z parafii ca趾owicie przesta造 funkcjonowa w okresie reformacji. Jak podaje wizytator biskupi ks. Krzysztof Kazimierski nie dzia豉造 w闚czas parafie w Kromo這wie, Parzymiechach, Podlasiu, Potoku, Przy喚ku, Szczekocinach i W這dowicach. Natomiast du瞠 utrudnienia w prawid這wym wykonywaniu obowi您k闚 duszpasterskich prze篡wa造 parafie w Ogrodzie鎍u i Mstowie(1).

          Na podstawie licznej korespondencji, jaka by豉 prowadzona mi璠zy dziekanem lelowskim ks. H. Zaczewskim a kuri biskupi w Krakowie, w latach 1564-1569 powa積y kryzys dotkn掖 tak瞠 parafie zlokalizowane w p馧nocno-wschodniej cz窷ci dekanatu, a to z powodu silnego oddzia造wania jednego z najbardziej znanych ma這polskich o鈔odk闚 reformacyjnych w Seceminie. G堯wna siedziba Szafra鎍闚 le瘸豉 zaledwie kilka kilometr闚 od wschodniej granicy dekanatu lelowskiego, a jeszcze tak niedawno w og鏊e posiada豉 zwi您ki organizacyjne z t w豉郾ie jednostk administracji ko軼ielnej. Jak podaj 廝鏚豉, okoliczna szlachta zamieszkuj帷a s御iednie parafie w dekanacie w Lelowie w du瞠j cz窷ci sympatyzowa豉 z ideami kalwi雟kimi lub nale瘸豉 wr璚z do zboru w Seceminie(2). Szlachta ta, zwana cz瘰to szlacht zagrodow, by豉 zbyt biedna oraz zbyt s豉ba, aby za這篡 sw鎩 w豉sny zb鏎 w zamieszkiwanych przez siebie miejscowo軼iach. Nie by這 to zreszt a tak priorytetow spraw, gdy bez trudu mogli oni bra udzia w odbywaj帷ych si w Seceminie nabo瞠雟twach kalwi雟kich oraz r騜nego rodzaju spotkaniach zborowych. Nazwiska niekt鏎ych z tych os鏏 mo積a odnale潭 w zachowanych aktach oficja豉tu okr璕owego w Lelowie(3).

          Katolickie ko軼io造 parafialne by造 z regu造 zamykane w momencie powstania w tym samym miejscu zboru protestanckiego. Przyczyn tego stanu rzeczy by豉 ich zale積o嗆 od miejscowych w豉軼icieli ziemskich, kt鏎zy jednocze郾ie patronowali parafiom znajduj帷ym si na terenie ich posiad這軼i. W chwili zarzucenia wyznania katolickiego stawali si oni prawnymi opiekunami zbor闚 kalwi雟kich. Od tego czasu dotychczasowe 鈍i徠ynie oraz beneficja parafialne przechodzi造 cz瘰tokro na w豉sno嗆 zbor闚. W Ma這polsce zdarza造 si co prawda przypadki, 瞠 szlachta przechodz帷a na kalwinizm nie przestawa豉 - zgodnie z obowi您uj帷ym prawem patronatu - opiekowa si parafiami katolickimi(4). Z terenu dekanatu lelowskiego znany jest tylko jeden taki przypadek, w kt鏎ym kalwi雟ki w豉軼iciel Kromo這wa i W這dowic Seweryn Bonar zgodzi si utrzymywa proboszcza dla katolickich mieszka鎍闚 swoich posiad這軼i. Przypuszczalnie jednak zamierzenie to nie zosta這 zrealizowane, gdy przez ca造 czas trwania reformacji parafie katolickie w tych miejscowo軼iach w og鏊e nie funkcjonowa造(5).

          Ludno嗆 wiejska w zdecydowanej wi瘯szo軼i nale瘸豉 do wyznawc闚 Ko軼io豉 katolickiego. Nie inaczej by這 tak瞠 w p馧nocno-zachodniej Ma這polsce, gdzie - opr鏂z wyst徙ie zbuntowanej ludno軼i we wsi Potok - nie odnotowano 瘸dnych wydarze, kt鏎e mog造by sugerowa jej reformacyjny charakter(6). Zamieszkuj帷a dekanat lelowski w okresie reformacji katolicka ludno嗆 wiejska korzysta豉 z opieki duszpasterskiej w tych parafiach, w kt鏎ych reformacja nie przyczyni豉 si do powstania 瘸dnych zmian instytucjonalnych. Poziom tej opieki by bardzo niski i w konsekwencji sprowadza豉 si ona do kilku podstawowych czynno軼i religijnych, jak: chrzest, 郵ub, poch闚ek, a tak瞠 od czasu do czasu niedzielna lub 鈍i徠eczna msza 鈍. Przyczyn tego stanu rzeczy by豉 bardzo trudna sytuacja Ko軼io豉 katolickiego w tamtym okresie. Ko軼i馧 by w stanie g喚bokiego kryzysu i nawet po zako鎍zeniu obrad soboru w Trydencie w 1563 r. na d逝go nie potrafiono znale潭 si na wyj軼ie z tego impasu. Zachowane akta czynno軼i biskup闚 krakowskich zwracaj uwag na dwa istotne aspekty z 篡cia w parafiach katolickich dekanatu lelowskiego w okresie reformacji. W 1574 r. bp Filip Padniewski dwukrotnie zaleci mieszka鎍om heretyckich W這dowic i Kromo這wa, aby na niedzielne i 鈍i徠eczne msze udawali si do s御iedniej parafii w Mrzyg這dzie(7). Podobne zalecenie powt鏎zy w 1598 r. bp Jerzy Radziwi陶. Tym razem rada biskupa dotyczy豉 mieszka鎍闚 wsi Ponik, Potok i Sielce w po逝dniowej cz窷ci parafii w Potoku, kt鏎zy powinni byli korzysta z pos逝gi duchowej, ucz瘰zczaj帷 na nabo瞠雟twa do s御iedniej parafii w Niegowie. Pismo biskupie, kt鏎e cytuje wizytator parafii, wyra幡ie wskazuje na fakt ca趾owitego zaniku funkcjonowania ko軼io豉 parafialnego w Potoku, a tak瞠 na du膨 liczb heretyk闚 we wsi(9). Prawdopodobnie wi您a這 si to z wydarzeniami z 1551 r., gdzie w nied逝gim czasie - jak mo積a przypuszcza - niekt鏎zy ch這pi potoccy zostali jednak cz這nkami miejscowego zboru kalwi雟kiego(10). Pewnym potwierdzeniem tego stanu rzeczy wydaje si by przekaz pochodz帷y z 1748 r., kiedy to wizytator biskupi ks. Adam Komorowski, pe軟i帷y r闚nie obowi您ki prepozyta katedry krakowskiej, donosi, 瞠 we wsi Potok w鈔鏚 ludno軼i wiejskiej mieszka這 7 dysydent闚 protestanckich. Przypuszczalnie ludzie ci byli potomkami uczestnik闚 tamtego pami皻nego wydarzenia(11).

          W okresie reformacji w dekanacie lelowskim, opr鏂z wielu przyk豉d闚 post瘼uj帷ego kryzysu parafii katolickich mo積a wskaza tak瞠 na ca趾iem odmienne wydarzenia i fakty, kt鏎e mia造 miejsce w niekt鏎ych miejscowo軼iach. W r. 1559 w parafii Le郾i闚 zosta wybudowany nowy ko軼i馧 murowany, kt鏎y ufundowa Jan Koniejski z Pilicy za 豉ski otrzymane od Naj鈍i皻szej Marii Panny. W wybudowanym ko軼iele umieszczono figurk Matki Bo瞠j, kt鏎a do dnia dzisiejszego stanowi centrum kultu maryjnego w tym regionie(12). Natomiast w r. 1552, czyli podczas najwi瘯szego nasilenia si ma這polskiej reformacji, kasztelan wielu雟ki Krzysztof Por瑿ski wybudowa w Le郾iowie drugi marmurowy ko軼i馧 pod wezwaniem 鈍. Judy i Szymona Aposto堯w. Ko軼i馧 ten przekaza nast瘼nie w u篡tkowanie miejscowej parafii katolickiej(13). Niezale積ie od wzrastaj帷ej w si喚 reformacji niekt鏎e parafie powi瘯sza造 swoje posiad這軼i. Tym samym podnosi si stan posiadania ich proboszcz闚. W 1543 r. ks. Pawe, proboszcz parafii w Zr瑿icach, otrzyma od Marcina Myszkowskiego, kasztelana wielu雟kiego, sadzawk w dobrach Choro na rzece Sucha. Za otrzyman darowizn proboszcz zr瑿icki by zobowi您any odprawia dwie msze w roku w intencji zbawienia duszy ofiarodawcy(14). Akta wizytacyjne kardyna豉 Radziwi陶a z 1596 r. podaj, 瞠 w Choroniu znajduje si murowana kaplica z 3 o速arzami, w kt鏎ej brakuje sprz皻u liturgicznego. W kaplicy tej, kt鏎a nie by豉 jeszcze konsekrowana, od kilku ju lat nie odprawiano sta造ch nabo瞠雟tw. Ta nieu篡tkowana 鈍i徠ynia - jak podaj 廝鏚豉 biskupie - zosta豉  wybudowana w latach 1560-1570 w celu umo磧iwienia ludno軼i katolickiej z zaj皻ych przez protestant闚 parafii udzia w nabo瞠雟twach oraz innych katolickich obrz璠ach religijnych(15). Tego rodzaju praktyki nie trwa造 jednak zbyt d逝go i tak na przyk豉d ludno嗆 parafii w Przybynowie, b璠帷ej w r瘯ach ewangelickiej rodziny Przybynowskich, z nieznanego bli瞠j powodu zaprzesta豉 w og鏊e ucz瘰zcza na niedzielne msze do kaplicy w Choroniu(16).

          Najbardziej znamiennym wydarzeniem dla Ko軼io豉 katolickiego na obszarze dekanatu lelowskiego w okresie reformacji by豉 erekcja nowych parafii w 畝rkach oraz Olsztynie. Ta pierwsza nie by豉 aktem zbyt z這穎nym, poniewa od wielu ju lat dzia豉lno嗆 duszpastersk w tym mie軼ie prowadzili jasnog鏎scy paulini, st康 te parafia ta, za這穎na w 1551 r., by豉 w du瞠j cz窷ci ich w豉sn fundacj(17). Natomiast akt erekcji ko軼io豉 parafialnego przy kr鏊ewskim zamku w Olsztynie mia miejsce w r. 1552 w obecno軼i abp. Miko豉ja Dzierzgowskiego - prymasa Polski oraz wielu dostojnik闚 dworu kr鏊ewskiego. Dokona這 si to zgodnie z wol kr鏊a Zygmunta Augusta jako akt dobrej woli monarchy wobec za這gi kr鏊ewskiej twierdzy obronnej w Olsztynie(18).

          Wi瘯szo嗆 parafii katolickich dekanatu lelowskiego, kt鏎e nie dosta造 si w r璚e zwolennik闚 reformacji, prze篡wa這 tak瞠 du篡 kryzys materialny. 安ieccy opiekunowie ko軼io堯w z regu造 nie wywi您ywali si ze swoich obowi您k闚 patronackich. Nie p豉cili proboszczom i pozosta造m prebendarzom dziesi璚in oraz zalegali z wyp豉caniem zaleg貫go uposa瞠nia dostarczanego w pieni康zu i naturze. 毒鏚豉 wymieniaj wiele przypadk闚 tocz帷ych si proces闚 s康owych pomi璠zy proboszczami a patronami parafii. W dekanacie lelowskim do takich spor闚 dochodzi這 cz瘰to w Niegowie, Przybynowie, Goleniowie, Drochlinie, Nakle, Rokitnie, Obiechowie, Irz康zach i 草rawiu. W aktach oficja豉tu lelowskiego w latach 1530-1568 zanotowano 36 takich przypadk闚(19).

          Innym ciekawym przypadkiem post瘼uj帷ego kryzysu Ko軼io豉 Rzymsko-katolickiego by這 opuszczanie parafii przez proboszcz闚. Z akt bp. Jana Konarskiego dowiadujemy si na przyk豉d, 瞠 w 1524 r., a wi璚 na samym pocz徠ku pierwszych wyst徙ie reformacyjnych, opu軼i swoj plebani i wi璚ej do niej nie powr鏂i proboszcz w Przyrowie ks. Walerian Siepietowski. Kuria krakowska w li軼ie do dziekana lelowskiego skar篡豉 si, 瞠 nic nie wie o miejscu jego nowego pobytu(20). Taka sama sytuacja powsta豉 w 1565 r., gdy ks. Jan Zap豉tek z parafii w Wilkowiecku znikn掖 jednej nocy nic nikomu nie m闚i帷(21). Wydaje si, 瞠 przyczyn tego stanu rzeczy by這 po prostu niskie uposa瞠nie niekt鏎ych proboszcz闚 w okresie reformacji i zapewne pr鏏owali oni na w豉sn r瘯 znale潭 dla siebie bardziej intratn posad.

          Do istotnych aspekt闚 aktywno軼i duszpasterskiej parafii katolickich nale膨 instytucje parafialne, kt鏎e odpowiadaj za r騜ne formy dzia豉lno軼i opieku鎍zej, o鈍iatowej i religijnej parafii. Do tego rodzaju instytucji parafialnych zalicza si szpitale, szko造, altarie, bractwa i inne. W okresie reformacji dzia豉lno嗆 tego rodzaju instytucji nie by豉 jeszcze tak mocno rozwini皻a(22). W diecezji krakowskiej do ich zak豉dania przyst徙iono dopiero po soborze w Trydencie z polecenia bp. Bernarda Maciejowskiego z 1601 r.(23). Niemniej nieliczne 廝鏚豉 ko軼ielne wspominaj o funkcjonowaniu niekt鏎ych z tych instytucji jeszcze przed soborem. Kilka z nich istnia這 tak瞠 na obszarze dekanatu lelowskiego. Problem ten jest jednak szczeg馧owo om闚iony w innych fragmentach pracy(24).

          Podsumowuj帷 nale篡 stwierdzi, 瞠 funkcjonowanie parafii katolickich w dobie reformacji w r騜nym stopniu odbiega這 od przyj皻ych wzorc闚. Wi瘯szo嗆 z nich znajdowa豉 si w stanie g喚bokiego kryzysu, a niekt鏎e w og鏊e zaprzesta造 swojej dzia豉lno軼i. By造 jednak i takie, kt鏎e w okresie reformacji wykazywa造 si pewn stabilno軼i, a nawet powi瘯sza造 sw鎩 potencja gospodarczy poprzez pozyskiwanie nowych uposa瞠, budow nowych ko軼io堯w oraz zak豉danie szk馧, szpitali i innych instytucji parafialnych. W okresie najwi瘯szej fali reformacyjnej za這穎no nowe parafie w 畝rkach i w Olsztynie, trudno wi璚 stwierdzi, 瞠 na wszystkich odcinkach 篡cia ko軼ielnego Ko軼i馧 katolicki do鈍iadcza tylko i wy陰cznie ograniczenia swoich wp造w闚. Nie mo積a tak瞠 nie docenia wk豉du katolickiej organizacji parafialnej w rozw鎩 篡cia religijnego, spo貫cznego, a zw豉szcza politycznego. To przecie parafia w dalszym ci庵u stanowi豉 podstawow jednostk administracyjn zar闚no w strukturze ko軼ielnej jak i pa雟twowej. Parafia - jako najmniejsza kom鏎ka organizacyjna - by豉 jednak odbiciem stanu Ko軼io豉 katolickiego w Polsce. W niej spotyka造 si tendencje og鏊noko軼ielne z partykularnymi. Dochodzi這 w niej do konfrontacji nauczanych przez Ko軼i馧 Rzymsko-katolicki idei religijno-spo貫cznych z rodz帷 si kultur sarmack Rzeczypospolitej szlacheckiej. Parafia pe軟i豉 funkcj religijn, ale powi您ane z ni by造 tak瞠 funkcje o鈍iatowe, opieku鎍ze oraz og鏊nospo貫czne, kt鏎e cz瘰to wiod造 sw鎩 niezale積y 篡wot pomimo prze篡wanej powszechnie zapa軼i oraz og鏊nego kryzysu to窺amo軼i ko軼ielnej. Nale篡 jeszcze raz podkre郵i, 瞠 nawet w tym trudnym dla parafii katolickiej okresie nie przestawa豉 by ona jednostk organizacyjn 軼i郵e podporz康kowan nadrz璠nym formom strukturalnym pa雟twa polskiego. W wielu przypadkach spe軟ia豉 ona bowiem funkcj komplementarn w odniesieniu do administracji pa雟twowej. Pe軟i豉 te odpowiednie funkcje w ramach posiad這軼i rodowych, zw豉szcza jako centrum w豉sno軼i szlacheckiej(25).

          Wszystkie wsp馧czesne opracowania historyczne opisuj帷e dzieje polskiej reformacji przyznaj zgodnie, 瞠 Ko軼i馧 Rzymsko-katolicki, je瞠li chodzi o parafie, poni鏀 do嗆 du瞠 straty. Zmieniaj帷a wyznanie szlachta przekazywa豉 uposa瞠nie parafii katolickich zak豉danym przez siebie zborom protestanckim. Og鏊nie w ca貫j Ma這polsce oko這 65% ko軼io堯w parafialnych zachowa這 sw鎩 status. Ta sama liczba odnosi si r闚nie do parafii dekanatu lelowskiego. Do rewindykacji utraconych budynk闚 ko軼ielnych oraz beneficj闚 przyst徙iono zaraz po konsolidacji si katolickich jeszcze w okresie trwania obrad soboru trydenckiego. Ko軼io造 te odzyskiwano w r騜ny spos鏏, a czas ich funkcjonowania jako zbor闚 protestanckich waha si zaledwie od 20 do 60 lat. Na drodze s康owej starano si wykaza, 瞠 jedynym ich prawnym w豉軼icielem jest Ko軼i馧 Rzymsko-katolicki. Argument ten mia bardzo wa積e znaczenie, gdy odzyskiwano ju nie budynki ale ludzi, kt鏎zy byli potomkami zwolennik闚 reformacji, a w swoich dobrach, korzystaj帷 z prawa patronatu ko軼ielnego, zamykali stare parafie i zak豉dali w ich miejsce protestanckie zbory(26). W dekanacie lelowskim w tym okresie nie odby豉 si 瘸dna rozprawa s康owa o zwrot ko軼io豉 parafialnego, gdy w wi瘯szo軼i zwracano je Ko軼io這wi Rzymsko-katolickiemu w spos鏏 dobrowolny. A czynili to spadkobiercy i nast瘼cy tych, kt鏎zy kiedy z tak pasj oddawali si ideom J. Kalwina i F. Socyna. W miejsce likwidowanych w po酥iechu zbor闚 przywracano parafie katolickie. Najcz窷ciej do takich akt闚 dochodzi這 na prze這mie XVI i XVII w., kiedy to zaczyna豉 rosn望 w si喚 potrydencka akcja katolicka zwana kontrreformacj. Problematyka ta b璠zie ju jednak zaprezentowana w kolejnym rozdziale(27).

_______________________________

1) AKapMK, AVCap. 15, 1598, k. 15, 24, 27, 29-45, 47.
2) Kancelaria biskupia w Krakowie odnotowa豉, 瞠 dziekan lelowski w korespondencji z kuri krakowsk trzykrotnie informowa o cz瘰tych wyjazdach w niedziele i 鈍i皻a szlachty z parafii w Goleniowie i Nakle do Secemina, kt鏎zy - tym samym - nie przychodzili na msze do miejscowych ko軼io堯w parafialnych. AKMK, AEp. 29, k. 54, 72, 83.
3) Za spraw proboszcz闚 w Goleniowie i Nakle oficja豉t okr璕owy w Lelowie dowiedzia si, 瞠 rodziny Krzelowskich, Jeziorowskich, Chlewickich i Bichniowskich prawie w ka盥 niedziel jad ca陰 gromad do Secemina i nikogo z nich nie wida w ko軼iele na miejscu. ADK, AOf. Lelov., k. 47-48.
4) Wiele cennych uwag o sytuacji szlachty ewangelickiej w Ma這polsce przytaczaj: Kriegseisen, dz. cyt., s. 57-68; H. Kowalska, Dzia豉lno嗆 reformatorska Jana ζskiego w Polsce 1556-1560, Wroc豉w 1969. O stosunkach na linii plebania - dw鏎 szlachecki zob. J. K這czowski, L. Mllerowa, J. Skarbek, dz. cyt., s. 79-95. 
5) AKMK, AEp. 29, k. 109.
6) Por. Rozdz. IV, par. 1; W. Urban, Ch這pi wobec reformacji w Ma這polsce w drugiej po這wie XVI w., Krak闚 1959; ten瞠, Praktyczna dzia豉lno嗆 Braci Polskich wobec ch這p闚, ORwP 5:1960, s. 309-333.
7) AKMK, AEp. 29:1574, k. 117.
8) AKapMK, AVCap. 15:1598, k. 74.
9) Por. przypis 6.
10) AKMK, AV 32:1609-1614, k. 215.
11) Wiele cennych materia堯w 廝鏚這wych z archiw闚 parafialnych podaje Wi郾iewski, dz. cyt., s. 508.
12) Wi郾iewski, dz. cyt., s. 490.
13) Wi郾iewski, dz. cyt., s. 32.
14) AKapKM, AVCap. 15:1598, k. 54.
15) AKMK, AVCap. 15:1598, k. 327.
16) Tam瞠, k. 327.
17) Wi郾iewski, dz. cyt., s. 268 n. (Tekst zachowanego dokumentu erekcyjnego parafii w Olsztynie znajduje si na stronie 265).
18) Zob. par. 1 niniejszego rozdzia逝. Por. ADK, AOf. Lelov., k. 25, 143, 176, 198, 253, 372, 379.  
19) AKMK, AEp. 7, k. 64.
20) AKMK, AEp. 29, k. 48.
21) Por. E. Wi郾iowski, Sie szk馧 parafialnych w Wielkopolsce i Ma這polsce w pocz徠kach XVI w., RH 15:1957, z. 2, s. 85 nn; E. Wyczawski, Studia nad zewn皻rznymi dziejami ko軼ielnymi w Ma這polsce u schy趾u XVI w., PK 7:1964, s. 53 nn; S. Litak, Struktura i funkcje parafii w Polsce, s. 427 nn.
22) Decretales III, s. 81.
23) Zob. Rozdzia 2, paragraf 4: Instytucje ko軼ielne.
24) Litak, Struktura i funkcja parafii, dz. cyt., s. 427 nn.
25) Kriegseisen, dz. cyt., s. 59 nn. Niezwykle ciekawy przyczynek opisuj帷y ca造 proces upadku jednego z ma這polskich zbor闚 ewangelicko-reformowanych w Szczepanowicach pod Tarnowem, b璠帷ego w豉sno軼i rodu Chrz御towskich podaje M. Wajsblum, Ex regestro arianizmi, s. 144 - 408.
26) Wszystkie ko軼io造 parafialne w dekanacie lelowskim Ko軼i馧 katolicki odzyska przed rokiem 1625. Specjaln relacj w tej sprawie przes豉 do Rzymu biskup Marcin Szyszkowski. Zob. W. Mller, Diecezja krakowska w relacjach biskup闚 z XVII-XVIII wieku, RH 13:1965, z. 2, s. 68.

Komentarze (0)


Kosciol.pl
http://www.kosciol.pl/article.php/20030121131630888