Ekumenizm, Chrześcijaństwo, Religia - Ekumeniczny Serwis Informacyjny

Kontrreformacyjna działalność Jasnej Góry

Zakony odegrały swoją szczególną rolę wobec ruchów protestanckich w XVI-XVII w. Prowadziły one świadomą działalność kontrreformacyjną w całej Europie,  w tym również w Polsce. W połowie XVI w. na terenie Rzeczypospolitej istniało 14 zakonów męskich i 8 żeńskich. W okresie reformacji większość z nich znajdowała się w stanie głębokiego kryzysu. Wraz ze wzrostem walki Kościoła Rzymsko-katolickiego z reformacją nastąpiło także duże ożywienie w środowisku klasztornym. Dotyczyło to jednak przede wszystkim tych zakonów, które postawiły na tak zwaną działalność aktywną, czyli pracę duszpasterską i kaznodziejsko-misyjną.

Na pierwszym miejscu należy tu wymienić dominikanów i bernardynów oraz nowo powstałe lub świeżo sprowadzone do Polski męskie zgromadzenia zakonne. W głównej mierze byli to: karmelici bosi (1605), reformaci (1622), bonifratrzy (1609), pijarzy (1642) i inni, ale nade wszystko jezuici, którzy przybyli do Polski w 1564 r. Podobna sytuacja panowała także wśród zgromadzeń żeńskich, które nie miały jednak tak istotnego wpływu na przebieg wydarzeń kontrreformacyjnych(1).

W dziejach polskiej kontrreformacji wyjątkowe miejsce zajmuje jednak zakon paulinów. Rezydujący od 1382 r. w klasztorze na Jasnej Górze w Częstochowie Zakon Świętego Pawła Pierwszego Pustelnika odegrał wręcz mityczną rolę w umacnianiu polskiego katolicyzmu. Specyfika rozwijającego się w tym miejscu kultu maryjnego, nieodłącznie związana jest z obecnością na Jasnej Górze bizantyjskiej ikony Najświętszej Marii Panny. Heroiczna obrona twierdzy jasnogórskiej podczas wojny polsko-szwedzkiej w latach 1655-1660 po dzień dzisiejszy posiada wyjątkowe walory propagandowe polskiego Kościoła Rzymsko-katolickiego(2).

Od samego początku rozwijająca się na ziemiach polskich myśl reformacyjna podjęła ostrą krytykę kultu jasnogórskego obrazu(3). Paulini bardzo szybko reagowali na te ataki, odpowiadając w sposób polemiczny, zgodnie z obowiązującymi wówczas kanonami. Z uwagi na słabą znajomość działalności klasztoru na Jasnej Górze przeciwko przemianom reformacyjnym w XVI w. zachodzi podejrzenie, że częstochowscy zakonnicy nie byli zbyt głęboko zaangażowani w walkę z napływającymi z Zachodu nowinkami religijnymi. Jednak kilka zachowanych pism świadczy o tym, że Jasna Góra była także ważną twierdzą walki ideologicznej(4). W r. 1577 ukazała się drukiem polemika autorstwa paulina Hieronima Powodowskiego, który był jednym z najważniejszych polemistów religijnych tamtej epoki, pt. Odpowiedź krześcijańska na list, który pod tytułem Matki Bożej do mnichów częstochowskich napisał Behemot, kanclerz Lucypera(5). Paulini, podejmując zmagania z reformacją, walczyli też o swe dobra doczesne, bowiem już w 1551 r. utracili oni na rzecz protestantów dość pokaźny majątek w Pińczowie(6). W tym czasie w zakonie działały dwie wybitne postacie, które wsławiły się w walce z reformacją: Stanisław z Oporowa, prowincjał paulinów w latach 1536-1540 oraz Mikołaj z Wilkowiecka - kaznodzieja i prownicjał w r. 1580. Ataki obozu protestanckiego na klasztor jasnogórski nasiliły się od ostatnich dziesięcioleci XVI w. i trwały aż do wybuchu wojen polsko-szwedzkich. Zastanawiające jest jednak milczenie paulinów na stawiane im zarzuty. Jest to o tyle interesujące, że był to już okres potrydencki, gdzie Kościół Rzymsko-katolicki zaczynał pomału odzyskiwać wiarę we własne siły. Tak więc oprócz kazań Mikołaja z Wilkowiecka nie zachowały się z tamtego okresu żadne inne pisma apologetyczne. Sytuacja zaczęła się jednak zmieniać już od początków XVII stulecia. Przybyło wówczas wiele nowych osób, które były zdolne - poprzez działalność pisarską - podjąć walkę ze słabnącym już obozem reformacyjnym. Coraz to liczniej pojawiający się kaznodzieje kontrreformacyjni zyskali dla Jasnej Góry sławę szczególnie zasłużonego miejsca w walce z reformacją - swoistego Fortalitium Marianum(7). Na przełomie XVII i XVIII w. w walce kontrreformacyjnej Jasna Góra zaczęła wykorzystywać własną drukarnię, w które powstawała literatura dewocyjna, jawnie atakująca poglądy reformacyjne. Jednak największą sławę w walce z "heretykami" zdobyła podczas "potopu" szwedzkiego(8).

Obrona twierdzy jasnogórskiej przed luterańskimi Szwedami w dniach od 18 XI do 26 XII 1655 r. została maksymalnie wykorzystana w walce propagandowej przez otoczenie króla Jana Kazimierza(9). Pomimo tego, że stało się tak wbrew intencjom przeora klasztoru ks. Augustyna Kordeckiego, dowodzącego obroną twierdzy jasnogórskiej, także jego osoba została wykreowana na pochodzącego z woli Bożej obrońcę prawdziwej wiary. Niezależnie od tego faktu ks. A. Kordecki w swoim dziele Nova Gigantomachia contra sacram Imaginem Deiparae Vrginis... per Suecom et alos haereticos excitata także porównuje militarną ofensywę Szwedów na tę, jedną z najlepszych w Europie budowlę militarną, do ataku na świątynię Matki Bożej, który uczynili wrogowie "prawdziwej wiary". Pisał, że stałym motywem zachęcającym Szwedów do zaatakowania klasztoru była niechęć do katolicyzmu. W swoich planach podjęcia walki z miejscem świętym heretyccy najeźdcy - jak twierdzi Kordecki - uciekali się do pomocy sił nieczystych. Widocznym znakiem pomocy szatańskiej miały być mgły, które swoją gęstością i duszącymi wyziewami tak dalece przeszkadzały, że ogromnych machin wojennych, kiedy takowe ku obydwom północnym basztom zataczano, ani koszów, które tamże zanoszono, nie można było dojrzeć(10).

W końcu odniesione zwycięstwo nad Szwedami przypisano nie tyle wytrwałości murów częstochowskiego klasztoru lub waleczności obrońców, lecz cudownemu wstawiennictwu Najświętszej Marii Panny. Stworzyło to podstawy do wyrażania przekonań, że tylko wierne trwanie narodu polskiego przy Kościele Rzymsko-katolickim oraz cześć oddawana Bogarodzicy są najpewniejszą "tarczą  obronną"(11).

Wokół tego historycznego wydarzenia, jakim była zwycięska walka pod murami Jasnej Góry, przez wiele lat toczył się spór między historykami o to, czy obrona klasztoru miała aż tak przełomowe znaczenie w dziejach szwedzkiego "potopu"(12). Kolejne fakty w dziejach klasztoru, jak: uroczysty pobyt na Jasnej Górze króla Jana Kazimierza, jasnogórskie obrady senatu, nadanie paulinom starostwa kłobuckiego na utrzymanie twierdzy jasnogórskiej i wreszcie zakończone sukcesem starania zakonu o utworzenie domu zakonnego w Warszawie w 1661 r., nie były dziełem przypadku(13).

Współczesne badania archiwalne próbują jednak odpowiedzieć na pytanie, jaką faktycznie rolę spełnił klasztor częstochowski podczas kontrreformacji? Jak już wspomniano, archiwalia jasnogórskie powstałe przed 1655 r. raczej nie wzmiankują o zbyt dużej aktywności klasztoru jasnogórskiego w walkach z reformacją. Położenie geopolityczne klasztoru miało tutaj duży wpływ na jego rozwój. Częstochowa leżała bezpośrednio na dawnych kresach zachodnich, na których od czasów średniowiecza panował względny spokój militarny. Paradoksalnie, lata burzliwej wojny trzydziestoletniej 1618-1648 niezwykle sprzyjały zakonowi i klasztorowi jasnogórskiemu. Król Zygmunt III Waza i hetman Stanisław Koniecpolski, podejmując decyzję budowy twierdzy stworzyli naturalne zabezpieczenie rozwijającego się tam kultu obrazu Matki Bożej. Trudno jest jednak dzisiaj powiedzieć, jaki cel przyświecał obu budowniczym. Czyżby świadomie zmierzali do stworzenia sytuacji, że kult maryjny - tak żywy w polskim społeczeństwie - może się stać naturalną bronią ideologiczną potrzebną do zachowania tożsamości narodowej?. Są to pytania ciągle otwarte, nadal czekające na swoje rozwiązania(14).

Faktem natomiast jest, że w świadomości społeczeństwa polskiego XVII i XVIII stulecia Jasna Góra stała się najlepszym miejscem nie tylko do wypędzania diabłów, leczenia chorych i opętanych, ale także miejscem, gdzie nawraca się heretyków. Pisał o tym w połowie XVIII w. Ambroży Nieszporkowic w dziele noszącym tytuł Odrobiny ze stołu królewskiego. Według autora Matka Boża z Częstochowy wszystkich występujących przeciwko prawdziwej wierze: Heretyków, Schizmatyków, Aryanów, Machometów etc. jako owce, albo kozły obłąkanych oświeca, i na drogę prawdy i żywota prowadzi mocą łaski i kary(15). Ten ideologiczny sukces był więc przez całe następne stulecia o wiele bardziej korzystniejszy dla obozu katolickiego niż samo zwycięstwo militarne.

________________________________

1) Litak, Od Reformacji do Oświecenia, dz. cyt., s. 88 n.
2) Na temat początków klasztoru jasnogórskiego oraz historii kultu maryjnego związanego z częstochowskim obrazem powstało wiele opracowań monograficznych. M.in są to: K. Pieradzka, Fundacja klasztoru jasnogórskiego, Kraków 1939; A. Witkowska, Badania nad rozwojem i treścią kultu jasnogórskiego od XV do XX w., w: SCM, t. 3, Jasna Góra, ss. 464-468; S. Szafraniec, Jasna Góra, Studium z dziejów kultu Matki Boskiej Częstochowskiej, w: Sacrum Poloniae Milenium, t. 4, Rzym 1957.
3) J. Zob. Tazbir, Różnowiercy a kult maryjny [w:] Świat panów Pasków. Eseje i studia, Łódź 1986.
4) AJG, Acta Conventus Clari Montis - 1382-1723, sygn. 196 II 5, s. 378-381, 412, 434-435, 567-578, 601.
5) Obraz stosunku klasztoru jasnogórskiego  wobec reformacji oddają jeszcze inne zachowane prace kaznodziejskie, czy wręcz literackie częstochowskich zakonników. Por. A. Zakrzewski, Jasna Góra wobec ruchów protestanckich na pograniczu śląsko-wielkopolskim w XVI-XVII wieku, Częstochowa 1996, s. 112.
6) D. Z³otkowski, Udział zakonu ojców paulinów w życiu społeczno-politycznym Rzeczypospolitej w XVIII wieku, Częstochowa 1994,  s. 18.
7) AJG, Acta Conventus Clari Montis - 1382-1723, sygn. 196 II 5, s. 534 nn.
8) S. Szafraniec, Konwent paulinów jasnogórskich 1382-1864, Rzym 1966, s. 53-66.
9) Tam¿e, s. 57 nn.
10) Kordecki, dz. cyt., s. 23, 62.
11) Zakrzewski, dz. cyt., s. 126.
12) Por. A. Kersten, Pierwszy opis obrony Jasnej Góry w 1655 roku. Studia nad Nową Gigantomachią ks. Augustyna Kordeckiego, Warszawa 1959; O. Górka, Legenda a rzeczywistość obrony Częstochowy w 1655 roku, Warszawa 1957; L. Fr¹œ, Obrona Jasnej Góry, "Nad Wart¹" 4:1974, nr 17, s. 2-7.
13) Informacje na temat funkcjonowania jasnogórskego starostwa kłobuckiego znaleźć można w luźnych woluminach w Archiwum Jasnogórskim. AJG, Starostwa kłobuckie i brzeźnickie, bez sygn.
14) Szafraniec, dz. cyt., s. 67.
15) Częstochowa 1757, s. 12.



Opcje Artykułu

Trackback

Trackback URL for this entry: http://www.kosciol.pl/trackback.php/20030126005218609

No trackback comments for this entry.
Kontrreformacyjna działalność Jasnej Góry | 0 komentarzy
Komentarze należą do osób, które je zamieściły. Nie bierzemy odpowiedzialności za ich treść.

Szukaj

Menu Użytkownika






Nie pamiętasz hasła?

Polecamy





EWST.pl
Senior.pl
e-commerce.pl
com-media.pl
egospodarka.pl

Facebook

Patronat Kosciol.pl


Piotr Lorek, Motyw wygnania a doktryna piekła w Nowym Testamencie


Gorące tematy



  • Wszystkich Świętych i Halloween
  • In vitro
  • Tadeusz Rydzyk i Radio Maryja
  • Lustracja
  • Kreacjonizm i ewolucjonizm
  • Harry Potter
  • Pedofilia i molestowanie
  • Aborcja
  • Eutanazja
  • Homoseksualizm
  • Unieważnienie, stwierdzenie nieważności małżeństwa
  • Sonda

    Czy stosowanie kary śmierci jest zgodne z postawą chrześcijańską?

    1/1: Czy stosowanie kary śmierci jest zgodne z postawą chrześcijańską?

    Zdecydowanie tak 83,05%
    Raczej tak 1,66%
    Raczej nie 2,91%
    Zdecydowanie nie 11,65%
    Nie wiem 0,73%

    | 4,266 głosów | 0 komentarzy

    Wydarzenia

    W najbliższym czasie nie ma żadnych wydarzeń