Ekumenizm, Chrześcijaństwo, Religia - Ekumeniczny Serwis Informacyjny

Mieszkańcy parafii Małopolski Północno-Zachodniej w okresie Reformacji i Kontrreformacji

W każdej dziedzinie nauki zajmującej się problematyką instytucji religijnych dużą trudność sprawia uchwycenie zachodzących w nich zjawisk i przemian społecznych na przestrzeni historii. Życia parafii będącej przecież żywym organizmem społecznym nie można przecież zamknąć tylko w wymiarach faktografii.

W celu głębszego poznania tego życia należy niejednokrotnie korzystać z osiągnięć i metod także innych dziedzin nauki. Niezwykle trudnym zadaniem, z uwagi na fragmentaryczność przekazów źródłowych, jest poznanie całej złożonej problematyki życia społeczności parafialnej. Ponieważ parafia jest instytucją religijną, w prowadzonych nad nią badaniach w pierwszym rzędzie istotne jest określenie wszystkich tych przemian i zjawisk, które obejmują jej życie społeczno-religijne. W omawianym okresie przemiany te zachodziły szczególnie intensywnie, co powoduje dodatkową trudność w uchwyceniu wszystkich istotnych detali (1).

Ludność zamieszkująca tereny dekanatu lelowskiego posiadała bardzo starą tradycję osadniczą. Na przełomie XIII i XIV w. nastąpił w tym regionie znaczny wzrost zaludnienia w związku z nowymi nadaniami znajdujących się tutaj miejscowości, które przechodziły z lokacji na prawie polskim na bardziej korzystne dla osadników prawo niemieckie. W tym też okresie założono wiele nowych parafii (2).

Dzięki istniejącym rejestrom podatku kościelnego z lat 1325-1334 płaconego przez mieszkańców parafii dekanatu lelowskiego na rzecz papiestwa, można szacunkowo obliczyć liczbę mieszkańców poszczególnych parafii dekanatu w okresie średniowiecza. Na podstawie tych obliczeń dokonanych przez T. Ładogórskego przyjmuje się, że w połowie XIV w. w dekanacie lelowskim było około 10.000 mieszkańców, co daje szacunkową liczbę 400 osób na jedną parafię (3). Źródła z XV-XVII w. niestety nie przynoszą żadnych wzmianek odnośnie liczby mieszkańców tego regionu. Dopiero archiwalia z XVIII w., dzięki dokumentom wizytacyjnym, metrykalnym oraz spisom statystycznym dają dokładne informacje na ten temat, pozwalając nawet określić ilość mieszkańców wyznania katolickiego, protestanckiego oraz ludności żydowskiej (4).

Katolicy. Ta grupa wyznaniowa stanowiła zdecydowaną większość wśród wszystkich mieszkańców dekanatu lelowskiego. Niestety źródła z XVI-XVII w. nie przynoszą żadnych bliższych danych odnośnie liczby ludności należącej do Kościoła Rzymsko-katolickiego. Na pewno reformacja, która objęła w całości lub częściowo aż 8 parafii w jakiś sposób uszczupliła liczbę katolików na rzecz zborów ewangelickich. Jednak zmiana wyznania odnosiła się raczej tylko do kręgów szlacheckich, które obejmowały w Koronie zaledwie 10% całego społeczeństwa, stąd też nie należy sądzić, że straty katolickie podczas reformacji były zbyt duże. Należy pamiętać, że w Małopolsce szerokie masy chłopskie, stanowiące w XVI w. około 67% całej populacji, prawie w całości pozostały przy katolicyzmie (5).

Tabelaryczny wykaz zaludnienia parafii dekanatu lelowskiego w sposób przejrzysty wskazuje, że w granicach tego terytorium cały czas postępował stały wzrost liczby mieszkańców. Już wtedy zauważalne były zmiany ilościowe na tych obszarach, które obecnie stanowią centra przemysłowe i kulturalne regionu. Były to: Częstochowa, Kłobuck, Kromołów (obecnie dzielnica Zawiercia) i Mrzygłód (obecnie dzielnica Myszkowa). Procesem odwrotnym natomiast był zastój rozwojowy lub nawet postępujący powoli upadek historycznych ośrodków osadniczych, administracyjnych i gospodarczych, takich jak: Chrząstów, Lelów, Mstów i Potok. W połowie XVIII w. w Lelowie i najbliższej okolicy panowała epidemia cholery. Straty spowodowane tą choroby widoczne są w wykazach mieszkańców aż kilku parafii. Były to: Lelów, Potok i Nakło (6).

Na podstawie XVIII-wiecznych dokumentów wizytacyjnych oraz spisów powszechnych przeprowadzonych w parafiach dekanatu lelowskiego można ustalić, że katolicy stanowili 94,7% ogółu mieszkańców. Do pozostałych należeli Żydzi oraz - sporadycznie - protestanci. Zachowane dokumenty pozwalają także przedstawić zachodzący między mieszkańcami podział na płeć i wiek. Średnio, w interesującym nas okresie, należy przyjąć, że mężczyźni w wieku produkcyjnym stanowili 33,8% populacji wszystkich katolików, kobiety 37%, dzieci 29%, a starcy 0,2%. Na podstawie tego wykazu zastanawiający jest niski odsetek osób w wieku starczym (7). Dla bliższego poznania stosunków demograficznych ludności katolickiej w większości parafii dekanatu lelowskiego niezwykle pomocne okazały się być zachowane w Archiwum Archidiecezjalnym w Częstochowie oraz Archiwum Diecezjalnym w Kielcach księgi metrykalne. Większość wpisów zaczyna się już od połowy XVIII w. i dotyczą one chrztów, ślubów i pogrzebów. Analiza objętych kwerendą ksiąg metrykalnych pozwoli zilustrować problematykę związaną ze sprawami duszpasterskimi oraz życiem liturgiczno-sakramentalnym ludności katolickiej dekanatu lelowskiego, które zostaną przedstawione w kolejnych paragrafach (8).

Ewangelicy. Była to bardzo mała grupa wyznaniowa w Małopolsce Północno-Zachodniej. Jej najświetniejszy okres przypadał na drugą połowę XVI w. Okres reformacji przyniósł jednak znaczne zmiany światopoglądowe, ustrojowe, czy nawet ekonomiczne w szeregach polskiego społeczeństwa. Prawie wszyscy zwolennicy reformacji obszaru lelowskiego reprezentowali kalwiński nurt protestantyzmu, chociaż niektórzy z nich skłaniali się także w stronę poglądów ariańskich. Członkowie zborów reformowanych w tym regionie prawie w całości należeli do stanu szlacheckiego. Do ciekawostek natomiast można zaliczyć fakt, że w całym dekanacie lelowskim znalazła się tylko jedna rodzina wyznania luterańskiego, która mieszkała w założonym pod koniec XVII w. przez Stanisława Koniecpolskiego miasteczku Janów w parafii potockiej (9).

W porównaniu z innymi dekanatami leżącymi w Małopolsce liczba protestantów lelowskich należała do jednych z najwyższych. Według obliczeń J. Kleszczyńskiego, opierającego się na spisie ludności diecezji krakowskiej prymasa Michała Poniatowskiego z r. 1795, najwięcej protestantów w ostatnich latach istnienia I Rzeczypospolitej było w Krakowie, ale na drugim miejscu z 54 osobami znajdował się dekanat lelowski (10).

Nie sposób jest do końca stwierdzić jaki wpływ wywarł kalwinizm w szerszych kręgach społecznych mieszkańców dekanatu lelowskiego. Wydaje się jednak, w oparciu o przedstawioną tabelę, że w okresie, kiedy w Małopolsce idee reformacyjne były już tylko wspomnieniem minionych epok, a działania kontrreformacje już od dawna przestały być główną siłą napędową, mobilizującą członków Kościoła Rzymsko-katolickiego do wyjątkowej wręcz aktywności, w parafiach dekanatu lelowskiego istniały jeszcze siły, potrafiące utrzymać dość wysoką, jak na tamte czasy, liczbę wyznawców protestantyzmu. Dzięki spisom prymasa M. Poniatowskiego można prześledzić, w których parafiach - a nawet wioskach - grupowała się największa liczba protestantów (11). Nieznane jest pochodzenie tych osób, ale można przypuszczać, przynajmniej w przypadku wsi Potok, gdzie mieszkało aż 37 protestantów, że byli oni potomkami miejscowych kalwinistów, których początki sięgały jeszcze czasów reformacji. Sprawa potockich ewangelików była więc swego rodzaju ewenementem w skali całej północnej Małopolski tym bardziej, że Potok był być może jedną z niewielu małopolskich miejscowości, gdzie podczas reformacji ludność wiejska wystąpiła przeciwko miejscowemu kościołowi parafialnemu (12).

Żydzi. Liczne rzesze ludności żydowskiej, uciekającej przed represjami z krajów środkowoeuropejskich, zaczęły się osiedlać na ziemiach polskich od XIV w. Zachowując odrębność narodową, wyznaniową, a w części językową, w swoich gminach cieszyli się pewną autonomią, ograniczoną jednak licznymi przepisami państwowymi i kościelnymi. Trudniąca się przeważnie rzemiosłem i handlem ludność żydowska osiedlała się z reguły w miastach, znajdując tam sprzyjające warunki rozwojowe (13). W dekanacie lelowskim początek wzmożonego osadnictwa żydowskiego zbiegł się wraz z rozwojem niektórych miast i miasteczek, takich jak: Częstochowa, Janów, Koniecpol, Kromołów, Przyrów i Szczekociny. W połowie XVIII w. ludności żydowskiej w całym dekanacie naliczono 2598 osób, co stanowi 5, 44 % całej populacji. Dawało to najwyższy liczbę w całym województwie krakowskim (14). Początkowo mieli oni duże ulgi podatkowe, które z reguły obejmowały okres od 2 do 10 lat od dnia osiedlenia się na nowym terenie, a także obietnicę pomocy przy budowie synagogi (15). Koegzystencja dwóch narodów nie zawsze układała się jednak dobrze. W r. 1709 ks. Jan Kaczkowski, proboszcz Przyrowa otrzymał polecenie od dziekana lelowskiego powstrzymania samowoli Żydów, bezkarnie wykorzystujących miejscowych katolików (16). Z drugiej strony jednak Żydzi uważali często za wyrządzaną im krzywdę obowiązek podatkowy nakładany na nich przez miejscowe duchowieństwo katolickie. W miejscowościach gdzie istniały żydowskie gminy wyznaniowe miały obowiązek wypłacana proboszczom pewnych stałych opłat w pieniądzu i naturze. Zwykle były to przyprawy korzenne, orzechy i inne towary spożywcze sprowadzane z krajów zamorskich (17).

____________

1) Zob. S. Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego [w:] Dzieła, t. 1, Studia z historii kultury, Warszawa 1956; Zachorowski, dz. cyt., s. 281-293.
2) Por. K. Tymieniecki, Ziemie polskie w starożytności. Ludy i kultury najdawniejsze, Poznań 1951;  S. Kuraś, Przywileje miast i wsi Małopolski XIV i XV wieku, Wrocław 1971, s. 54 nn; G. Labuda, Studia nad początkiem państwa polskiego, Poznań 1946.
3) Ładogórski, dz. cyt., s. 196.
4) Zob. Akta wizytacyjne dekanatu lelowskiego z XVIII w., przechowywane w AKMK.
5) Litak, Od Reformacji do Oświecenia, dz. cyt., s. 34 nn.
6) AACz, LM 1743-1744, sygn. III 317.
7) AKMK, AV 32:1748; Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej, dz. cyt., s. 384 nn.
8) Zob. W. Patykiewicz, Powstanie Archiwum Diecezjalnego w Częstochowie, „Częstochowskie Wiadomości Diecezjalne, r. 43:1969; J. Gieysztorowa, Badania demograficzne na podstawie metryk urodzenia, KHKM 10:1962, nr 1-2, s. 53-57.
9) AKMK, AV 32:1748, k. 215.
10) Kleszczyński, Spis ludności, s. 300-304.
11) AKMK, AV 59a:1795.
12) Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej, dz. cyt.,  s. 384.
13) AKMK, AEp. 29:1561, k. 38; Urban Chłopi wobec reformacji w Małopolsce w drugiej połowie XVI w., s. 114 nn.
14) Bardach, Historia państwa, dz. cyt., t. 2, s. 27, 73, 211.
15) Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej, dz. cyt., s. 384.
16) Por. AACz, AD Przyrów 1659-1901, sygn. I 255, k. 145 n.
16) AKMK, AV 17:1711, k. 327.
17) Por. AACz, AV 1782 Potok, bez sygn., k. 61.



Opcje Artykułu

Trackback

Trackback URL for this entry: http://www.kosciol.pl/trackback.php/20030923213258888

No trackback comments for this entry.
Mieszkańcy parafii Małopolski Północno-Zachodniej w okresie Reformacji i Kontrreformacji | 0 komentarzy
Komentarze należą do osób, które je zamieściły. Nie bierzemy odpowiedzialności za ich treść.

Szukaj

Menu Użytkownika






Nie pamiętasz hasła?

Polecamy





EWST.pl
Senior.pl
e-commerce.pl
com-media.pl
egospodarka.pl

Facebook

Patronat Kosciol.pl


Piotr Lorek, Motyw wygnania a doktryna piekła w Nowym Testamencie


Gorące tematy



  • Wszystkich Świętych i Halloween
  • In vitro
  • Tadeusz Rydzyk i Radio Maryja
  • Lustracja
  • Kreacjonizm i ewolucjonizm
  • Harry Potter
  • Pedofilia i molestowanie
  • Aborcja
  • Eutanazja
  • Homoseksualizm
  • Unieważnienie, stwierdzenie nieważności małżeństwa
  • Sonda

    Czy stosowanie kary śmierci jest zgodne z postawą chrześcijańską?

    1/1: Czy stosowanie kary śmierci jest zgodne z postawą chrześcijańską?

    Zdecydowanie tak 83,05%
    Raczej tak 1,66%
    Raczej nie 2,91%
    Zdecydowanie nie 11,65%
    Nie wiem 0,73%

    | 4,266 głosów | 0 komentarzy

    Wydarzenia

    W najbliższym czasie nie ma żadnych wydarzeń