Ekumenizm, Chrześcijaństwo, Religia - Ekumeniczny Serwis Informacyjny

Reformacja w parafiach Małopolski Północnej - wprowadzenie

W badaniach nad dziejami Kościoła ważne miejsce zajmuje problematyka parafialna. Szczególnie w pierwszych dziesięcioleciach XX w. parafia znalazła się w centrum zainteresowań wielu historyków. Prowadzone przez nich prace przede wszystkim zmierzały do znalezienia odpowiedzi na pytania obejmujące złożoną problematykę początków polskich parafii oraz zachodzących w nich przeobrażeniach na tle zmieniającego się kontekstu wydarzeń historycznych.(1)

          W okresie przedwojennym prace badawcze nad dziejami parafii w Polsce koncentrowały się na najlepszych polskich i niemieckich uczelniach. Do najbardziej znanych historyków zajmujących się tą problematyką zaliczyć można Władysława Abrahama, Stanisława Kujota, Edmunda Michaela, Bernarda Panzrama i Tadeusza Silnickiego.(2)

         Sytuacja polityczna, jaka powstała w Polsce po r. 1945, spowodowała, że tematyka parafialna była w większości podejmowana już tylko na uczelniach wyznaniowych. Nie przeszkodziło to jednak w dalszym rozwoju tych prac, pozwalających lepiej poznać dzieje ośrodków parafialnych. Wypracowano nawet określenia wyrażające zasadnicze funkcje parafii, co spowodowało automatyczne przesunięcie datacji pierwszych ośrodków parafialnych na ziemiach polskich nawet o kilka wieków wstecz.

          We współczesnej historiografii kościelnej zauważyć można ukazującą się coraz większą liczbę prac monograficznych na temat dziejów poszczególnych parafii oraz pozostałych instytucji administracji kościelnej. Prace te o wiele lepiej pozwalają przyjrzeć się wydarzeniom jakie działy się w społecznościach lokalnych, do których bezsprzecznie zaliczyć można parafię lub grupę parafii tworzących dekanaty, archidiakonaty i diecezje. Początkowo, w pierwszych stuleciach istnienia państwa polskiego, kościoły parafialne były wspólnym dziedzictwem całego polskiego chrześcijaństwa. Później jednak - w wyniku rozszerzania się wpływów Rzeczypospolitej w kierunku wschodnim oraz dokonanego w XVI w. podziału w łonie Kościoła zachodniego - obok parafii rzymsko-katolickich zaczęły działać parafie prawosławne i protestanckie.

         Prace badawcze nad ich dziejami prowadzone były w zakładach naukowych zajmujących się historią Kościoła, do których szczególnie zaliczyć można te funkcjonujące w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim w Lublinie, Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie (obecnie Uniwersytet Stefana Kardynała Wyszyńskiego), Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie i Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie. Fakt, że powstają one właśnie na tych uczelniach świadczy, że prace te nie posiadają tylko regionalnego znaczenia, ale -wręcz odwrotnie - wnoszą one wiele nowego w rozwój stanu naszej wiedzy dotyczącej historii całego polskiego chrześcijaństwa.(3)

          Prezentowana praca: Reformacja w parafiach Małopolski Północnej jest próbą przybliżenia historii regionu, leżącego w północnej Małopolsce, w okresie, podczas którego w całym Kościele zachodnim, na wielu płaszczyznach życia społecznego, zachodziły jedne z najbardziej intensywnych przemian w ponad piętnastowiecznej historii chrześcijaństwa. W badaniach nad kulturą religijną wydaje się, że łatwiej jest przeprowadzić analizę myśli czołowych teologów i działaczy chrześcijańskich, zaangażowanych w dokonujące się w Kościele przemiany świadomościowe oraz związane z nimi wydarzenia historyczne, niż opisać historię regionu, składającego się z kilkudziesięciu parafii, nawet przy uwzględnieniu sytuacji, że historia ta toczyła się w czasach tak niezwykle interesujących, jak reformacja i kontrreformacja. Przyczyną tego stanu rzeczy jest między innymi fakt, że to właśnie w przypadku takich spraw główne zainteresowania historyków koncentrują się z reguły tam, gdzie dzieje się najwięcej, czyli w centrach dokonujących się wydarzeń. Nie zawsze jednak udaje się przedstawić pełny obraz tych przemian, skupiając uwagę wyłącznie na tym, co działo się w Wittenberdze, Rzymie, Genewie lub Krakowie. Czasami musi to byś nieznaczny - z punktu widzenia światowej historii - obszar, na którym dokonujące się przemiany również pozostawiły swój ślad.

          Okres dziejowy omawianego tematu obejmuje lata reformacji. Czym była reformacja, uważana przez historyków za najważniejsze - obok przemian gospodarczo-społecznych, odkryć geograficznych, rozwoju techniki - wydarzenie w dziejach Europy, dla tego niedużego, leżącego między trzema polskimi prowincjami, obszaru? Znawcy zagadnienia uważają, że historię reformacji można podzielić na cztery zasadnicze grupy badawcze, próbujące wyjaśnić to zjawisko za pomocą kryteriów: moralno-religijnych, politycznych, ekonomiczno-społecznych i psychologicznych.(4) Wieloaspektowość funkcji parafii lub jednostek administrujących, grupujących od kilkunastu do kilkudziesięciu parafii, w naturalny sposób stwarza możliwość różnorodnego spojrzenia na problematykę reformacyjną i następującą po niej reakcję starego Kościoła, uwzględniając przy tym wszystkie te wspomniane wyżej kryteria badawcze. Dyskusja naukowa wokół zagadnienia reformacji nie ogranicza się jednak do podania genezy oraz najważniejszych treści tego zjawiska. Objęła ona również takie problemy, jak samo określenie terminu reformacja. Będzie to można zauważyć także w treści niniejszej pracy, gdzie obok zjawisk czysto odwetowych ze strony czynników starego porządku wobec przemian reformacyjnych, zaznacza się również niebagatelny wzrost różnych przedsięwzięć zmierzających do przeprowadzenia odnowy i reformy wewnątrz samego Kościoła Rzymsko-Katolickiego.

          Potęgujące się ożywienie katolickie w okresie kontrreformacji oraz pragnienie reformy Kościoła w sposób bezsprzeczny można przypisać na konto funkcjonujących w wielu miejscach idei propagowanych przez pionierów reformacji.(5) Kościelna nazwa administracyjna obszaru Małopolski Północnej to dekanat lelowski, który ze swoimi parafiami należał do największych tego typu jednostek administracji kościelnej w średniowiecznej diecezji krakowskiej. Był to obszar, który w sposób naturalny tworzył pas graniczny dzielący Małopolskę z dwoma innymi historycznymi dzielnicami: Śląskiem i Wielkopolską. Dorobek literacki poświęcony dziejom tego regionu jest dość bogaty, chociaż nigdy nie powstała monografia poświęcona dziejom kościelnym całego dekanatu, a tym bardziej dokonującym się tu wydarzeniom związanym z reformacją i kontrreformacją. Do znanych badaczy tego regionu zaliczyć można dwóch profesorów: Stefana Krakowskiego(6) i ks. Jana Związka.(7) Ważne, chociaż mało profesjonalne, dzieła powstały także dzięki pracom historyka-amatora ks. Jana Wiśniewskiego, który odwiedzając w latach trzydziestych obecnego stulecia parafie regionu częstochowskiego, olkuskiego i włoszczowskiego, zajmował się dokumentowaniem znalezionych tam archiwaliów parafialnych.(8)

          Niniejsza praca powstała na podstawie przeprowadzonej kwerendy zachowanych źródeł rękopiśmiennych i drukowanych, które umożliwiły odtworzenie dość obszernego obrazu dziejowego parafii dekanatu lelowskiego w omawianym tutaj okresie historii Kościoła. Należy jednak w tym miejscu szczególnie podkreślić, że niniejsza praca nie jest próbą opisania przebiegu reformacji dziejącej się na określonym terytorium ale wręcz odwrotnie, chce ona ukazać dzieje parafii Północno-Zachodniej Małopolski właśnie w tym przedziale czasowym, podczas którego w całej Europie dokonywały się przemiany reformacyjne. Podkreślając właśnie ten fakt, że to parafie, a nie konkretne wydarzenia historyczne, są przedmiotem opisanych w tej pracy badań, będzie można jeszcze lepiej zapoznać się z rolą, jaką odegrały właśnie te wydarzenia na konkretnym obszarze administrowanym przez Kościół. Tak więc zawsze - od początku do końca - będą to dzieje tych samych parafii, które na początku swojego istnienia były wspólnym dziedzictwem wszystkich zamieszkujących ten obszar chrześcijan. Później jednak, przemiany reformacyjne spowodowały podział w łonie tych ośrodków, przyczyniając się w ten sposób do powstania nowych wspólnot wyznaniowych, zwanych zborami, oddzielonych administracyjnie od struktur starego porządku. Od tego momentu można już mówić o dwóch odrębnych podmiotach oddziaływania duszpasterskiego, którymi były parafie rzymsko-katolickie oraz zbory protestanckie. W niczym nie przeszkadza to jednak, aby podjąć próbę opisania obu tych struktur w okresie ich funkcjonowania.

          Z uwagi na charakter pracy większość materiału źródłowego została znaleziona w archiwach kościelnych. Najważniejsze z nich znajdują się w Archiwum Kurii Metropolitarnej w Krakowie, Archiwum Kapituły Metropolitarnej w Krakowie, Archiwum Archidiecezjalnym w Częstochowie, Archiwum Jasnogórskim w Częstochowie oraz Archiwum Diecezjalnym w Kielcach. Tylko nieliczne materiały pochodziły z archiwów państwowych: w Częstochowie i Kielcach. Ze wspomnianych już archiwów kościelnych najwięcej informacji dostarczyły takie dokumenty, jak: akta czynności biskupów krakowskich, akta sądów biskupich oraz akta wizytacyjne parafii dekanatu lelowskiego. Przeprowadzono także wybiórczą kwerendę w archiwaliach parafialnych, zgrupowanych w Archiwum Archidiecezjalnym w Częstochowie. Były to źródła dotyczące parafii św. Zygmunta w Częstochowie, Kłobucku, Kromołowie, Lelowie, Niegowie, Olsztynie, Potoku, Przyrowie, Wilkowiecku i Włodowicach. Niestety w większości nie zawierały one przekazów obejmujących interesującą nas problematykę. W pracy wykorzystano również wiele źródeł drukowanych, wśród których pierwsze miejsce zajmują opracowane przez Marię Sipayłło Akta synodów różnowierczych w Polsce, a szczególnie tom III dotyczący Małopolski. Nieocenioną kopalnią informacji stanowi dzieło Jana Długosza Liber Beneficiorum dioecesis Cracoviensis, dające dość szczegółowy obraz stanu parafii diecezji krakowskiej na ponad pół wieku przed reformacją. Ponadto ważne miejsce zajmują wydane dekrety i konstytucje synodów generalnych i diecezjalnych, a szczególnie Decretales summorum pontificium pro regno Poloniae et dioecesanorum regni eiusdam ad summam collectas wydane w Poznaniu w latach 1882-1883, Constitutiones synodi dioecesanae Cracoviensis z 1601 r., Constitutiones synodi dioecesanae Cracoviensis z 1612 r., synody diecezjalne biskupów Szyszkowskiego i Łubieńskiego oraz listy pasterskie biskupów Szaniawskiego, Maciejowskiego i Lipskiego. Pewien zasób informacji z okresu polskiej reformacji dostarczyła także Lustracja województwa krakowskiego z 1564 r. Bardzo pomocne lub wręcz nieocenione okazały się także pewne opracowania odnoszące się zarówno do problematyki reformacji i kontrreformacji na ziemiach polskich, jak też dziejów kościelnych i powszechnych Polski oraz regionu częstochowskiego.

______________________

1) Por. S. Litak, Struktura i funkcja parafii w Polsce [w:] Kościół w Polsce, t. 2, Kraków 1969, s. 261-481.

2) Najważniejsze prace wymienionych autorów dotyczące problematyki parafii: Organizacja Kościoła w Polsce do połowy wieku XII, Lwów 1893; S. Kujot, Kto założył parafie w dzisiejszej diecezji chełmińskiej, Toruń 1903; E. Michael, Die schlesische Kirche und ihr Patronat im Mittelalter unter polnischem Recht, Görlitz 1926; T. Silnicki, Dzieje i ustrój Kościoła katolickiego na Śląsku do końca XIV wieku, Warszawa 1953.

3) W okresie po II wojnie światowej powstało wiele prac poświęconych dziejom kościelnym niektórych regionów Polski. Wśród nich znajdują się także pozycje dotyczące czasów reformacji i kontrreformacji. Żadna z nich nie uwzględniła jednak w sposób priorytetowy zachodzących w tym okresie przemian w najmniejszych jednostkach administracji kościelnej, jakimi od soboru trydenckiego stały się parafie. Por. E. Wiśniewski, Rozwój sieci parafialnej w prepozyturze wiślickiej w średniowieczu, Warszawa 1965; P. Szafran, Rozwój średniowiecznej sieci parafialnej w Lubelskiem, Lublin 1958; A. Weiss, Parafia Komorowo-Wolsztyn w Polsce przedrozbiorowej, Lublin 1979; R. Darowski, Szczepanowice nad Dunajcem. Dzieje wsi, parafii katolickiej i gminy kalwińskiej, Kraków 1993; A. Wegert, J. Szarek, Dzieje Parafii Bielskiej, 'Z Problemów Reformacji', z.3-4, Warszawa 1981-1982, s. 118-138 i inne.

4) Por. Z. Wójcik, Historia powszechna. Wiek XVI-XVII, Warszawa 1996, s. 169.

5) Wójcik, dz. cyt., s. 169 n.

6) Dzieje Częstochowy od wieku XII do początków XIX [w:] Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych, red. S. Krakowski, Katowice 1964, s. 28-80.

7) Dzieje Diecezji Częstochowskiej w okresie II Rzeczypospolitej, Częstochowa 1990. 8) Mariówka Opoczyńska 1936.



Trackback

Trackback URL for this entry: http://www.kosciol.pl/trackback.php/20021231151224916

No trackback comments for this entry.
Reformacja w parafiach Małopolski Północnej - wprowadzenie | 0 komentarzy
Komentarze należą do osób, które je zamieściły. Nie bierzemy odpowiedzialności za ich treść.

Szukaj

Polecamy





EWST.pl
Senior.pl
e-commerce.pl
com-media.pl
egospodarka.pl

Facebook

Patronat Kosciol.pl


Piotr Lorek, Motyw wygnania a doktryna piekła w Nowym Testamencie


Gorące tematy



  • Wielkanoc
  • In vitro
  • Tadeusz Rydzyk i Radio Maryja
  • Lustracja
  • Kreacjonizm i ewolucjonizm
  • Harry Potter
  • Pedofilia i molestowanie
  • Aborcja
  • Eutanazja
  • Homoseksualizm
  • Unieważnienie, stwierdzenie nieważności małżeństwa
  • Menu Użytkownika





    Nie masz jeszcze konta? Załóż sobie Nowy Użytkownik
    Nie pamiętasz hasła?

    Sonda

    Czy uważasz że decyzja Benedykta XVI o zdjęciu ekskomuniki z lefebrystycznych biskupów była słuszna?

    Czy uważasz że decyzja Benedykta XVI o zdjęciu ekskomuniki z lefebrystycznych biskupów była słuszna?

    •  Tak
    •  Nie
    •  Nie mam zdania
    0
    Wyniki
    | 10,641 głosów | 9 komentarzy

    Wydarzenia

    W najbliższym czasie nie ma żadnych wydarzeń