Ekumenizm, Chrześcijaństwo, Religia - Ekumeniczny Serwis Informacyjny

Sieć i organizacja małopolskich zborów ewangelickich

Podobnie jak w całej Rzeczypospolitej, także w Małopolsce stosunkowo szybko powstawały kościoły, w których nauczano w duchu reformacyjnym. Przyjmuje się, że w okresie największego rozkwitu reformacji w Polsce przypadającego na drugą połowę XVI w., istniało w granicach całej Rzeczypospolitej od 800 do 1000 zborów protestanckich. Ponad połowa z nich reprezentowała kalwinistyczny nurt reformacji. Podobna sytuacja istniała też w Małopolsce, gdzie zbory reformowane należały do najlepiej zorganizowanych w kraju. Oblicza się, że w latach 1570-1575 na terenie Małopolski wraz z województwami ruskimi funkcjonowało 297 zborów reformowanych(1).

           W XVI wieku Kościół kalwiński w Polsce dzielił się na trzy prowincje: wielkopolską z około 80 zborami, małopolską z 297 zborami oraz litewska z około 200 zborami. W interesującej nas prowincji małopolskiej w zasadzie funkcjonował niezależny i autonomiczny Kościół ewangelicko-reformowany określany najczęściej jako Jednota Małopolska. Podobnie było w pozostałych dwóch prowincjach: na Litwie i w Wielkopolsce, gdzie działały Jednota Litewska oraz Wielkopolska(2).

           Ustrój Kościoła reformowanego w Małopolsce miał charakter prezbiterialno-synodalny. Znaczyło to, że poszczególne zbory były kierowane przez kolegia prezbiterów, a cała organizacja kościelna podlegała władzy synodów, które zwoływano każdego roku. W skład kolegiów zborowych wchodzili patroni kościoła, którymi z reguły byli właściciele dóbr należący do stanu szlacheckiego. Na czele tego organu stał tak zwany patron główny, czyli szlachcic posiadający największy majątek w danej okolicy. Natomiast do synodu powoływano duchownych: seniorów i konseniorów, którzy zarządzali dystryktem oraz ministrów - duszpasterzy wszystkich zborów znajdujących się na obszarze danego dystryktu. Oprócz duchowieństwa do synodu włączano także seniorów świeckich szczebla prowincjonalnego, dystryktowego i zborowego. Świeccy członkowie synodu posiadali zresztą przewagę we władzach Kościoła i to zarówno ze względu na liczbę synodałów, jak równe ich pochodzenie społeczne(3).

           Jednota Małopolska, od czasu ukształtowania się struktur organizacyjnych w połowie XVI w., składała się z pięciu dystryktów (diecezji): krakowskiego, sandomierskiego, lubelskiego, bełskiego i ruskiego. Układ ten trwał nawet dość długo, jednak w związku z malejącą liczbą zborów kalwińskich od początku XVII w. wkrótce zlikwidowano dystrykt bełski. Istnienie pozostałych dystryktów było natomiast podtrzymywano w sposób raczej sztuczny(4).

           Całkiem inaczej wyglądała natomiast sprawa organizacji drugiego Kościoła wyrosłego na gruncie reformacji - Kościoła luterańskiego. Tutaj trudno jest w ogóle mówić o istnieniu struktur organizacyjnych tego Kościoła na terenie Małopolski. W zasadzie luteranizm przyjął się tylko w Krakowie(5), gdzie też znajdowała się największa liczba jego wyznawców. Oprócz Krakowa w granicach stołecznej diecezji powstały jeszcze dwa zbory luterańskie: w Olkuszu oraz w Tarnowskich Górach na Śląsku. Zbór tarnogórski stał się też matką luterańskich zborów małopolskich(6).

           Członkowie zborów luterańskich w głównej mierze byli pochodzenia niemieckiego, zajmując się najczęściej rzemiosłem, handlem i górnictwem. Było też specyfiką polskiej reformacji, że luteranizm, który jako pierwszy dotarł na ziemie polskie, później rozwijał się już tylko w większych i znaczniejszych miastach. Natomiast polska szlachta, zamieszkująca wiejskie dwory i folwarki, zaadoptowała na swój użytek ewangelicko-reformowany nurt protestantyzmu(7).  

           Podobna sytuacja, jak w całej Małopolsce, panowała na ziemiach dekanatu lelowskiego. Żadne ze źródeł nie informuje o istnieniu jakichkolwiek śladów istnienia zborów luterańskich na terenie dekanatu w okresie reformacji i kontrreformacji. W granicach tego typowo szlachecko-wiejskiego regionu dominującą rolę zyskał kalwinizm, który rozpowszechnił się wśród okolicznej szlachty(8).

           Zbory ewangelicko-reformowane w regionie lelowskim należały przez cały czas swojego istnienia do dystryktu krakowskiego. Ich sieć nie była rozłożona proporcjonalnie w całym dekanacie i zagęszczała się w kierunku południowo-wschodnim oraz wschodnim. Żadna z katolickich parafii leżących na północy i na zachodzie od Częstochowy nie zdołała przekształcić się w zbór reformowany. Istnieje natomiast jedna wzmianka o tym, że z terenów tych wywodził się ewangelicki duchowny ks. Maciej z Kłobucka, który w 1589 r. pełnił funkcję ministra zboru w Podlesiu(9). Do ciekawych zjawisk należy także fakt, że w północno-zachodnich obszarach dekanatu lelowskiego zanotowano najmniej konfliktów na linii dwór - plebania. W stosunku do pozostałej części dekanatu istniejące tutaj nieporozumienia stanowią tylko 24% wszystkich odnotowanych procesów i spraw roszczeniowych toczących się przed kościelną władzą sądowniczą(10). Po bliższej analizie tego stanu rzeczy przypuszcza się, że istnieją dwie przyczyny tłumaczące przedstawioną dysproporcję. Pierwszą, wyjaśniającą to zjawisko jest fakt, że ziemie północno-zachodnie dekanatu lelowskiego w głównej mierze należały do zakonników z Jasnej Góry w Częstochowie. Zamieszkujący klasztor paulini starali się gospodarzyć na swoich ziemiach w sposób racjonalny i ekonomiczny, nie było więc powodów, aby miejscowa szlachta musiała występować przeciwko nim. Natomiast drugą przyczyną było to, że na terenach tych znajdowały się posiadłości ziemskie możnowładców, którzy rzadko przebywali w tych okolicach i raczej niewiele się nimi interesowali(11). Niemniej także i tutaj znane są trzy przypadki, w których to miejscowi plebani nie potrafili dojść do porozumienia z powodów majątkowych z okoliczną szlachtą(12).

           Nowe wspólnoty protestanckie najlepiej rozwijały się zatem w południowym i wschodnim rejonie dekanatu lelowskiego, tworząc tam dość dobrą sieć organizacyjną. Od początku wszystkie one były poważnie zaangażowane - za sprawą swoich duszpasterzy i patronów - w przeobrażenia religijne w tym regionie(13).

           Pierwsze ślady istnienia reformacyjnych ośrodków kościelnych na obszarze dekanatu lelowskiego pochodzą z drugiej połowy XVI w. Można także przyjąć, że okres ten był rzeczywistym początkiem funkcjonowania na tym terenie zborów ewangelickich. Według źródeł podanych przez Łukaszewicza wynika, że pierwszym katolickim ośrodkiem duszpasterskim zamienionym przez zwolenników reformacji w zbór ewangelicko-reformowany była parafia w Seceminie. Po  raz  pierwszy zbór ten występuje w zachowanych dokumentach w r. 1551. Był on nie tylko pierwszym w regionie, ale także jednym z najbardziej znanych małopolskich zborów ewangelickich. Stało się to dzięki działalności ks. Feliksa Crucigera ze Strzebrzeszyna, byłego prowincjała zakonu franciszkanów, który należał do najbardziej aktywnych zwolenników reformacji w Polsce. Nieocenione w tym względzie było również duże zaangażowanie rodziny Szafrańców, z których Stanisław oraz jego syn, Andrzej - późniejszy starosta lelowski - osobiście założyli kilka zborów na terenach należących do ich majątku rodowego(14). W r. 1551 ks. F. Cruciger pełnił funkcję duszpasterza zboru w Seceminie, a jednocześnie był seniorem dystryktu krakowskiego Kościoła ewangelicko-reformowanego w Małopolsce. Secemiński duchowny ewangelicki zasłużył się więc jako świetny organizator Jednoty Małopolskiej. Był on także dobrym teologiem, którego spotykamy w licznych dysputach teologicznych, do jakich dochodziło często podczas obrad synodalnych, gdzie też gorliwie dbał o czystość wykładanej w Kościele nauki. Według jego opinii nauka kościelna powinna się była opierać na Ewangelii i nauczaniu mistrzów genewskich. Nie ma więc w tym miejscu żadnych wątpliwości, że ks. F. Cruciger był zwolennikiem ewangelicko-reformowanego nurtu reformacji, co też udowodnił, występując wielokrotnie na wspomnianych już synodach, gdzie wyraźnie opowiadał się przeciwko naukom głoszonym przez antytrynitarzy(15). Kilka z tych synodów odbyły się także w latach 1595-1617 w Seceminie(16).

           Niedaleko Secemina około r. 1548 szybko powstał nowy zbór w Bebelnie założony przez Krzysztofa Gosłowskiego, w którym duchownym był ks. Szymon Petricius(17) oraz w Czaryżu ufundowany przez Szafrańców, w którym odbyto nawet przed r. 1610 jeden z synodów dystryktu krakowskiego(18). Wszystkie te zbory, związane poprzednio - oprócz Czaryża - z ziemią i dekanatem lelowskim, w okresie reformacji leżały już w granicach dekanatu kurzelowskego archidiecezji gnieźnieńskiej(19).

           Kolejne zbory ewangelicko-reformowane zlokalizowane już bezpośrednio na terenie dekanatu lelowskiego powstawały od drugiej połowy XVI w., a najwięcej w latach 60-tych i 70-tych. Zakładano je w tych miejscowościach, w których wcześniej istniały już katolickie kościoły parafialne. Niestety nie zachowały się żadne dokumenty, które pozwoliłyby ustalić dokładne daty ich erygowania. Z tego samego powodu też nie można przyjrzeć się bliżej wszystkim tym wydarzeniom towarzyszącym początkom funkcjonowania tych zborów. Fundacja kościołów reformowanych odbywała się głównie za sprawą właścicieli ziemskich, którzy poprzednio posiadali już prawo patronatu nad parafiami, znajdującymi się w granicach ich majątków. Byli oni w zupełności lub w zdecydowanej części odpowiedzialni za uposażenie miejscowego kleru w dobra ziemskie, dziesięciny oraz inne formy stałego lub doraźnego dochodu.

           Po r. 1551, w którym to doszło do słynnego wystąpienia chłopów potockich, najprawdopodobniej powstał też zbór w Potoku. Niezwykle istotny w tej sprawie był tu stosunek właściciela wsi Jana Silnickiego do reformacji. Silnicki był człowiekiem, który całym sercem oddany był reformie Kościoła, a później wsławił się nawet - razem z ministrem zboru potockiego ks. Grzegorzem Camociusem - podczas wystąpienia w obronie ortodoksji helweckiej(20).

           Od początków XVI w. pogłębiał się konflikt między parafią w Przyłęku a miejscową szlachtą. Liczne procesy sądowe z pozwu plebanów przyłęckich doprowadziły w końcu ok. 1560 r. do przeobrażenia kościoła parafialnego w zbór reformowany. Początkowo właściciel Przyłęku oraz patron miejscowego kościoła Marian Przyłęcki wziął od miejscowego plebana ks. Stanisława Stomnickiego całe beneficjum plebańskie na 3-letnią dzierżawę, które następnie spieniężył, a w miejsce parafii katolickiej założył zbór(21). W tym samym mniej więcej czasie powstał kolejny zbór w niedalekim Podlesiu, założony przez właściciela wsi Klemensa Korzeńskiego(22). Jednak największe zbory - po raz pierwszy wymienione w Aktach synodów różnowierczych w r. 1578 r. - zostały założone w Szczekocinach, Kromołowie i Włodowicach. Ich dzieje związane były z możnymi i wpływowymi małopolskimi rodami: Szczepanowskich, do których należały Szczekociny oraz Bonarów i Firlejów - władającymi Kromołowem i Włodowicami(23). Do końca niewyjaśnione jest natomiast istnienie dwóch innych zborów: w Ogrodzieńcu i Mstowie. Według opracowania Wiśniewskiego - opierającego się na zaginionych aktach grodzkich - na początku drugiej połowy XVI w. właściciel Ogrodzieńca Seweryn Bonar oraz jego zięć Jan Firlej założyli w miasteczku zbór reformowany. Jednak żaden z późniejszych dokumentów źródłowych -  zarówno akta wizytacyjne biskupów krakowskich, jak i synodów ewangelickich - nie odnotowały faktu istnienia zboru w tej miejscowości(24). Podobna sytuacja jest również z domniemanym zborem we Mstowie, który znajduje się na liście Łukaszewicza. Nie występuje on jednak w żadnym z dostępnych przekazów źródłowych. Sam autor przyznaje również, że nie ma bliższych danych na temat daty fundacji oraz osoby fundatora zboru w tym mieście. Wydaje się jednak, że Łukaszewicz - opierając się na wykazie A. Węgierskiego - najzwyczajniej pomylił Mstów ze Mstyczowem, gdzie rzeczywiście, jeszcze przed r. 1576, dość prężnie funkcjonował zbór kalwiński(25). W południowo-wschodniej części rejonu lelowskiego, w miejscowości Żarnowiec, działał jeszcze jeden zbór, o którym nie mamy zbyt wiele przekazów źródłowych. Wiadomo tylko, że w mieście tym urodził się jeden z najsłynniejszych polskich kaznodziejów ewangelickich - Grzegorz z Żarnowca, minister we Włoszczowej i autor jednej z pierwszych polskich postylli(26).

           Analizując przekazy źródłowe wyraźnie widać jak burzliwe były dzieje większości zborów ewangelickich zarówno w całej Małopolsce, jak i w jej północno-wschodnim pasie, który pokrywał się z powiatem i dekanatem lelowskim. Niektóre z nich, za sprawą swoich opiekunów duchownych i świeckich, miały bardzo duży wpływ na przebieg reformacji w tej części Polski, niektóre zaś istniały zaledwie epizodycznie. Jedną cechą wspólną jaką posiadały był fakt, że żywot ich nie był zbyt długi. Wszystkie upadły razem z małopolską reformacją, egzystując tak długo, jak długo żyli ich fundatorzy lub pomału zamierały już podczas życia następnej generacji.

------------------------------------------------------------------------------- 

 1) Litak, Od Reformacji do Oświecenia, dz. cyt., s. 46 n.

2) Kriegseisen, dz. cyt., s. 84 n.

3) Kriegseisen, dz. cyt., s. 85 n.

4) Kriegseisen, dz. cyt., s. 85 n.

5) Litak, Od Reformacji do Oświecenia, dz. cyt., s. 17 nn; M. Bogucka, Miasta w Polsce a reformacja. Analogie i różnice w stosunku do innych krajów, ORwP 24:1979, s. 12-23.

6) Na temat sytuacji protestantyzmu na Górnym Śląsku pisze H. Czembor, Ewangelicki Kościół unijny na polskim Górnym Śląsku, Katowice 1993.

7) Czembor, dz. cyt.; Litak, Od Reformacji do Oświecenia, dz. cyt., s. 27 n.

8) Por. wszystkie źródła archiwalne.

9) ASR III, s. 96.

10) Por. ADK, AOf. Lelov., bez sygn.

11) ADK, AOf. Lelov. bez sygn.; Krakowski, dz. cyt., s. 45 nn.

12) W r. 1534 pleban Białej A. Kaczkowski wytoczył proces o dziesięciny Andrzejowi Błeszczyńskienu, w 1542 r. ks. F. Lemiński dziedzicowi Wilkowiecka H. Węcińskiemu również o niepłacenie dziesięcin, a w 1547 r. ks. J. Długowski z Kłobucka szlachcie z Szarlejki i Lgoty o zagarnięcie pól plebańskich. ADK, AOf. Lelov. 1530-1563, k. 243, 354, 378, 421.

13) Por. akta synodów ewangelicko-reformowanych. ASR III.

14) ASR III, s. 28, 76-77, 81, 96, 98, 128, 132, 150, 158, 170, 186, 190. 221, 267.

15) Łukaszewicz, dz. cyt., s. 16 nn.

16) ASR III, s. 110, 177, 188, 194, 199, 210, 221, 232, 247, 260, 271, 278, 285, 291, 295, 303, 312, 323, 340, 361, 384.

17) ASR III, s. 287, 589. 

18) Tamże, s. 303.

19) Wiśniewski, dz. cyt., s. 7, 37, 256, 376.

20) Lustracja województwa krakowskiego z 1564 r., s. 29; Łukaszewicz, dz. cyt., s. 208; ASR III, s. 28, 589.

21) Bukowski, dz. cyt., s. 644.

22) ASR III, s. s. 96, 193, 233, 278, 287, 607.

23) Por. Bukowski, dz. cyt., s. 644; ASR, s. 28, 38, 75, 96, 100, 110, 177,  181-183, 186-188, 192- 193, 199, 210, 214, 221, 226, 232, 247, 259, 267, 271, 273, 278, 285, 291, 303, 306, 312, 313, 319, 321-324, 339, 340, 361, 367-369, 373, 384,  589, 607. 

24) Wiśniewski, dz. cyt., s. 177 n.

25) Łukaszewicz, dz. cyt., s. 384; ASR,s. 96, 193, 222-223, 589.

26) ASR III, s. 28, 75, 96, 98, 117, 126-127, 131, 136, 138, 140, 144, 150-152, 176, 200, 221, 226, 230, 232, 596, 607.

 



Trackback

Trackback URL for this entry: http://www.kosciol.pl/trackback.php/20030117154204195

No trackback comments for this entry.
Sieć i organizacja małopolskich zborów ewangelickich | 0 komentarzy
Komentarze należą do osób, które je zamieściły. Nie bierzemy odpowiedzialności za ich treść.

Szukaj

Polecamy





EWST.pl
Senior.pl
e-commerce.pl
com-media.pl
egospodarka.pl

Facebook

Patronat Kosciol.pl


Piotr Lorek, Motyw wygnania a doktryna piekła w Nowym Testamencie


Gorące tematy



  • Wielkanoc
  • In vitro
  • Tadeusz Rydzyk i Radio Maryja
  • Lustracja
  • Kreacjonizm i ewolucjonizm
  • Harry Potter
  • Pedofilia i molestowanie
  • Aborcja
  • Eutanazja
  • Homoseksualizm
  • Unieważnienie, stwierdzenie nieważności małżeństwa
  • Menu Użytkownika





    Nie masz jeszcze konta? Załóż sobie Nowy Użytkownik
    Nie pamiętasz hasła?

    Sonda

    Czy uważasz że decyzja Benedykta XVI o zdjęciu ekskomuniki z lefebrystycznych biskupów była słuszna?

    Czy uważasz że decyzja Benedykta XVI o zdjęciu ekskomuniki z lefebrystycznych biskupów była słuszna?

    •  Tak
    •  Nie
    •  Nie mam zdania
    0
    Wyniki
    | 10,670 głosów | 9 komentarzy

    Wydarzenia

    W najbliższym czasie nie ma żadnych wydarzeń